Skala depopulacji wymaga drastycznych zmian w sieci szkół. "Pudrowanie systemu nic nie da"

Дата публикации: 02-07-2026 08:47:00

- Szybko przybywa gmin, w których liczba dzieci nie wystarczy do stworzenia szkoły. W tej sytuacji konieczne będzie podejmowanie drastycznych decyzji. Kolejna kosmetyka systemu finansowania samorządów już nie wystarczy - podkreśla prof. Paweł Swianiewicz, dyrektor Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego.

Основное содержимое страницы с новостью.

- Szybko przybywa gmin, w których liczba dzieci nie wystarczy do stworzenia szkoły. W tej sytuacji konieczne będzie podejmowanie drastycznych decyzji. Kolejna kosmetyka systemu finansowania samorządów już nie wystarczy - podkreśla prof. Paweł Swianiewicz, dyrektor Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego.

• - Skala wyludniania się terenów wiejskich w Polsce jest w niektórych miejscach wręcz dramatyczna - wynika z raportu Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego (NIST) pt. "Czy likwidacja szkół przyspiesza depopulację wsi?".
• - W roku 2023 mieliśmy 26 gmin, w których urodziło się mniej niż 10 dzieci. W 2025 r. takich gmin było już 54 i wszystkie prognozy dowodzą, że ich liczba nadal będzie rosła - mówi dyrektor NIST prof. Paweł Swianiewicz.
• Zaznacza, że w tej sytuacji nie wystarczy już "kosmetyka i pudrowanie" zasad finansowania samorządów.
• - Konieczne są wręcz drastyczne zmiany legislacyjne umożliwiające między innymi wdrożenie nowych zasad współpracy międzygminnej - wskazuje prof. Swianiewicz.

Podczas środowego (1 lipca) posiedzenia sejmowej podkomisji finansów i ustroju samorządu terytorialnego zaprezentowany oraz omówiony został raport pt. „Czy likwidacja szkół przyspiesza depopulację wsi?” przygotowany przez Narodowy Instytutu Samorządu Terytorialnego (NIST).

Autorzy tej analizy dociekają, czy likwidacja szkoły wiejskiej - zwykle związana ze spadającą liczbą uczniów - wpływa na przyspieszenie procesu wyludniania miejscowości, w której placówka została zamknięta?

Wsie wyludniają się, bo ubywa w nich szkół? Zwykle jest odwrotnie

Raport poszukuje odpowiedzi na to pytanie na podstawie analizy zamknięć szkół w latach 2002-2021 w czterech powiatach położonych w różnych regionach kraju (zamojski, sieradzki, jasielski i buski).

Badanie prowadzi do dwóch kluczowych wniosków:

• likwidacja szkół najczęściej dotyczy miejscowości już wcześniej bardzo szybko się wyludniających;
• zamknięcie placówki oświatowej dodatkowo przyspiesza proces depopulacji, choć efekt ten nie jest bardzo silny.

Wnioski te nie oznaczają, że likwidacja szkoły wiejskiej jest zawsze nieuzasadniona. Skłaniają jednak do większej ostrożności przy podejmowaniu decyzji w tym zakresie, a w szczególności do rozważenia nie tylko bezpośrednich konsekwencji ekonomicznych, lecz także bardziej długofalowych, pośrednich skutków takich działań

- wskazują autorzy raportu.

Choć w skali całego kraju liczba szkół podstawowych pozostaje od kilkunastu lat stosunkowo stabilna (ok. 14 tys. placówek), zmienia się struktura przestrzenna sieci szkolnej.

Podczas gdy na obszarach wiejskich obserwuje się stopniowy spadek liczby szkół, w wielu gminach miejskich oraz w strefach podmiejskich objętych procesami suburbanizacji powstają nowe placówki edukacyjne. Kluczowym czynnikiem tych zmian jest spadek liczby dzieci.

Poniższy wykres ilustruje dynamikę spadku liczby szkół w wybranych powiatach w latach 2007-2023. Na przykład w powiecie zamojskim w tym okresie ubyło aż ponad 40 placówek - ich liczba zmniejszyła się z około 90 od ponad 50.

Utrzymanie nawet jednej szkoły podstawowej na terenie gminy staje się dla włodarzy poważnym wyzwaniem

Dotychczasowe badania pokazują, że depopulacja - nie tylko w Polsce, ale także w większości krajów europejskich - dotyka przede wszystkim gminy wiejskie, a w szczególności te położone peryferyjnie.

Raport dowodzi, że skala zmian jest w niektórych miejscach wręcz dramatyczna. W 2025 r. w siedmiu gminach w Polsce liczba dzieci poniżej 14. roku życia była mniejsza niż 180, co oznacza maksymalnie 12 dzieci w jednym roczniku.

- Prognozy wskazują, że do 2060 r. liczba takich gmin może wzrosnąć do około 300! W takich warunkach utrzymanie nawet jednej szkoły podstawowej na terenie gminy staje się dla lokalnych włodarzy poważnym wyzwaniem organizacyjnym i finansowym - zaznaczają analitycy w raporcie.

Na jednej z map przedstawiliśmy gminy, które już w tej chwili mają mniej niż 180 mieszkańców wieku od 0 do 14 lat, co oznacza, że średnio przypada 12 osób na jeden rocznik, więc nawet organizując jedną szkołę dla całej gminy mamy dość małe klasy

- wskazywał podczas posiedzenia sejmowej podkomisji prof. Paweł Swianiewicz, dyrektor Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego.

Zgromadzone dane potwierdzają przypuszczenie, że miejscowości, w których zamykano szkoły, wyludniały się szybciej niż przeciętne tempo depopulacji powiatu, w którym te miejscowości się znajdują.

- Ale, co równie ważne, przeprowadzone analizy potwierdziły, że zamknięcia szkół jeszcze bardziej przyspieszyły spadek liczby ludności w porównaniu z hipotetycznym, przeciwnym scenariuszem, czyli gdyby szkoły nie zostały zamknięte - podają badacze NIST.

Kosmetyka i pudrowanie systemu finansowania oświaty nic już nie da

- W wyniku zmniejszania się liczby uczniów, zwłaszcza w najmniejszych miejscowościach i gminach wiejskich, samorządy decydują się na zamykanie szkół, bo mają zaledwie po kilku uczniów w klasie i są bardzo drogie w utrzymaniu. Ale to powoduje dalsze konsekwencje - zaznaczył w Sejmie dyrektor NIST.

I dodał: - Miejscowość, w której przestaje istnieć szkoła, w pewnym sensie traci prestiż i różnego rodzaju funkcje, bo szkoła jest miejscem nie tylko nauczania, ale też spotkań i różnych aktywności społecznych.

A skoro ta wieś staje się mniej atrakcyjna i nie ma w niej szkoły, to zwiększa się prawdopodobieństwo odpływu młodych ludzi, bo nie chcemy zakładać rodziny tam, gdzie nawet szkoły dla dziecka nie będziemy mieli w pobliżu i generalnie zanikają lokalne instytucje oraz usługi

- wskazywał prof. Swianiewicz.

Zaznaczył, że skala depopulacji „będzie wymagać drastycznych działań". - Jest coraz więcej gmin, w których liczba dzieci nie wystarczy już do stworzenia dużej lub co najmniej średniej szkoły - dodał naukowiec.

Raport NIST wskazuje, że w roku 2023 mieliśmy 26 gmin w Polsce, w których urodziło się mniej niż 10 dzieci. W 2025 r. takich gmin było już 54 i wszystkie prognozy dowodzą, że ich liczba nadal będzie rosła.

Część wyludniających się gmin nie będzie w stanie wykonywać niektórych zadań należących do tego szczebla samorządu. W tej sytuacji potrzebne będą decyzje i działania wykraczające poza kosmetyczne zmiany systemu. Pudrowanie systemu finansowania oświaty - na przykład zmiany w wyliczeniu potrzeb oświatowych - nic już nie da

- stwierdził dyrektor NIST.

Trzy kierunki możliwych zmian w organizacji sieci szkół na terenach wiejskich

Prof. Paweł Swianiewicz wskazuje na trzy możliwe kierunki zmian, które mogą przyczynić się rozwiązania problemów wynikających z depopulacji terenów wiejskich i dramatycznie szybko spadającej liczby uczniów.

Pierwszy kierunek to reforma administracyjna oraz zmiana podziału terytorialnego, w tym łączenie gmin.

Takie rozwiązanie jest jednak wątpliwe z przyczyn politycznych i dlatego wydaje się mało realne. Może też wywołać negatywne skutki dla spójności społeczności lokalnych i wywołać wśród nich wielki opór

- przyznał prof. Swianiewicz.

Drugie rozwiązanie to współpraca międzygminna. Zdaniem szefa NIST jest ono już zdecydowanie bardziej realne, ale wymaga daleko idących zmian prawnych ułatwiających np. tworzenia jednej szkoły dla dwóch czy trzech gmin.

- Z drugiej strony dotychczasowe doświadczenia wskazują na umiarkowaną skłonność i zdolność samorządowców do takiej współpracy - dodał prof. Swianiewicz.

Wreszcie trzeci kierunek zmian to tzw. asymetryczna decentralizacja. - W skrócie oznacza ona, że godzimy się, że nie wszystkie gminy czy jednostki samorządowe odpowiadają za dokładnie takie same zadania - wyjaśniał dyrektor Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego.

- Jednak wprowadzenie takiego modelu również wymagałoby zmian legislacyjnych, w tym między innymi umożliwiających przejmowanie niektórych zadań gminnych przez powiaty. Konieczne byłyby też dość radykalne zmiany w systemie finansowania jednostek samorządu terytorialnego - podsumował prof. Paweł Swianiewicz.

TAGI

Схожие новости

#	Наименование новости	Тональность	Информативность	Дата публикации
1	"Szkoły są przykładem państwowej cywilizacji". MEN chce ratować placówki w małych ośrodkach	0	8.38	25-02-2026
2	To ma być rewolucja w wybieraniu dyrektorów szkół. Wymagania są zbyt niskie	0	7.4	03-11-2025
3	Oświata to kluczowe zadanie samorządów. Nie może jednak przesłaniać innych obowiązków	0	8.21	02-07-2026
4	Demografia zdeterminuje działania miast. Wielkie zmiany w sieciach szkół	0	7	29-04-2026
5	Nastąpi stopniowe wygaszanie kraju. Kluczowy wskaźnik osiągnął nowe dno	0	9.63	29-12-2025
6	Koniec strategii pisanych na dekady. Uczelnie muszą zmienić podejście	0	7	11-05-2026
7	Godziny nadliczbowe nauczycieli to problem dla samorządów. Uderzą w szkoły i budżety	0	7.7	16-04-2026
8	"Kiedyś byliśmy szybsi i tańsi". Dziś problem jest dużo większy	-2	6	13-05-2026
9	Finanse Polski w opałach. Trzeba będzie prosić Unię o więcej czasu	0	9.51	12-06-2026
10	Polki rodzą coraz mniej dzieci. Dokładanie im pieniędzy niewiele zmieni	-2	6	03-10-2025

Классификация: Национальные проекты. Схожих патентов: 0. Схожих новостей: 10. Тональность: 0. Информативность: 7.16. Источник: www.portalsamorzadowy.pl.