Sıcak hava dalgalarından en fazla etkilenen grupların başında yaşlılar geliyor. Halk sağlığı uzmanı Prof. Dr. Çağatay Güler sıcak dalgalarında yaşlıların sadece ‘bol su içirilerek’ korunamayacağını söyledi. 

İstanbul’da sıcak hava. Fotoğraf: AA

İklim değişikliğinin akut sonuçlarından olan sıcak hava dalgaları artık tek seferlik, olağanüstü olaylar olmaktan çıktı. Giderek daha sık, daha güçlü ve daha uzun sürüyorlar. 

Sıcak hava dalgalarının etkisi konforumuzu bozmasından ibaret değil. Sağlığımızı etkiliyor. Özellikle de risk grubunda yer alanları.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Avrupa Direktörü Hans Kluge, sıcaklık-sağlık eylem planları, erken uyarılar, soğutma alanları, savunmasız kişilere yönelik bilgilendirme çalışmalarının hayat kurtardığını hatırlatıyor. Kluge’nin önerileri arasında, yaşlı komşular ve akrabaların kontrol edilmesi de var. Sıcak hava dalgası sırasında, acil servis başvurularından sonra hastaneye yatırılanların yaklaşık yüzde 60’ı 75 yaş ve üstü. Bu yatışların çoğu önlenebilir. WHO ve Avrupa rehberleri özellikle ‘gece serinleyememe’nin yaşlı ölümlerini artırdığını vurguluyor.

Nitekim Reuters’ın bugün (9 Temmuz) geçtiği habere göre sadece Almanya’da yaşanan sıcak hava dalgasında 5 binden fazla ölüm meydana geldi. Bunların çok büyük çoğunluğu 75 yaş üzerindeydi. 

Eylem planları yapan yaşlılarını korur

Son resmi verilere göre Türkiye’de 9,6 milyon yaşlı var. Bunların 1,8 milyonu tek başına yaşıyor. Bugüne kadar sıcak hava dalgaları için yaşlılara yönelik alınan herhangi bir önlem açıklanmadı. Özellikle betona gömülen İstanbul, Ankara, İzmir gibi büyük kentlerde ‘ısı adası etkisi’ nedeniyle risk giderek artıyor. 

Güler Türkiye’de de büyükşehirlerde yalnız yaşayan yaşlıların kayıt altına alınması, belediye-serbest aile hekimliği koordinasyonu sağlanması, mahalle bazlı gönüllü ağlar kurulması, cami, kültür merkezi, belediye tesislerinin serinleme merkezi olarak kullanılması, bakımevlerinde zorunlu sıcak protokolleri uygulanması, SMS tabanlı sıcak alarm sistemi ve çatı katında yaşayan yaşlı nüfusunun özel izlenmesinin yararlı olabileceğini söyledi. 

Yaşlılar etkilere daha açık

Sıcak dalgasında yaşlı ölümlerinin önemli bölümü yalnızlık, sosyal izolasyon, erken fark edilmeme, gece serinleyememeyle ilişkili. Güler bu nedenle en etkili yöntemlerden birinin yaşlının yalnız bırakılmaması olduğunu söyledi. 

Peki yaşlılar neden sıcağa daha duyarlı? Güler bu soruyu şöyle yanıtladı: “Yaşlılarda terleme kapasitesi azalabilir. Deri kan dolaşımı zayıflayabilir. Susama hissi azalır. Böbreklerin su-tuz dengesi düzenleme kapasitesi düşebilir. Kalp, sıcak stresine yeterince hızlı yanıt veremeyebilir. Ayrıcayalnız yaşama, demans, hareket kısıtlılığı gibi sosyal ve fonksiyonel sorunlar görülebilir. Bu nedenle yaşlılar sıcak çarpmasına ve sıvı kaybına gençlerden daha kolay girer.”

Risk altındakiler belirlenmeli

Güler risk altındaki yaşlıların önceden belirlenmesi gerektiğini söyledi. Özellikle izlenmesi gereken grupları ise şöyle sıraladı: 75 yaş üstü kişiler, yalnız yaşayanlar, demanslı bireyler, hareket kısıtlılığı olanlar, klimasız evlerde yaşayanlar, çatı katında oturanlar, kronik hastalığı olanlar, bakımevinde kalanlar, diüretik, antidepresan, antipsikotik kullananlar.

Günde birkaç kez aranmalılar

Sıcak dalgalarında sosyal izolasyon önemli ölüm nedenlerinden biri. Güler bu nedenle yakın takip ve sosyal desteğin önemini hatırlattı: “Örneğin Kanada rehberleri özellikle günlük sosyal kontrol sistemlerini öneriyor. Günde en az 1-2 kez telefon kontrolü, komşu desteği, ev ziyareti,bakımevlerinde sık gözlem çok önemli.”

Serinleme merkezleri oluşturulabilir

Şehir düzeyinde yapılması gerekenler de var. ABD, Kanada ve Fransa’da yaygın kullanılan serinleme merkezleri bunlara örnek. Güler kütüphaneler, belediyeler, spor salonları, alışveriş merkezleri, toplum merkezlerinin ‘serinleme merkezi’ne dönüştürülebileceğini söyledi: “Buralarda, klima, su, dinlenme alanı ve sağlık desteği sağlanabilir.”

Şehirler önlemler almalı

Güler kentsel planlama önlemlerinin önemine de vurgu yaptı. Modern sıcak dalgası politikalarının yalnızca acil müdahaleye değil, şehir tasarımına da odaklandığını ifade eden Güler, bunun için ağaçlandırma (yeşil alanın artırılması),  gölgelik alanlar ve serin çatılar yaratma,  asfalt ve beton yoğunluğunu azaltma gibi önlemler alınabileceğini söyledi. Örneğin yine Fransa’da bunun için ‘soğuk adalar’ adı verilen serin bölgeler oluşturuldu.

Bazı ilaçları alanlar daha yakından izlenmeli

Sağlık sistemine de düşen görevler var. Aile hekimliği ve evde bakım sistemlerinin bunda kritik bir önemi var. Güler bu konuda başarılı ülkelerin aldığı önlemleri şöyle sıraladı: Riskli yaşlı listeleri hazırlanıyor, telefon zincirleri kuruluyor, evde bakım ekipleri devreye giriyor, ilaçlar gözden geçiriliyor. Güler özellikle diüretikler, antipsikotikler, sedatif ilaçlar ve bazı tansiyon ilaçlarının sıcağa toleransı bozabildiğini hatırlattı.

Erken uyarı sistemi önemli

Bir diğer önemli konu, erken uyarı sisteminin kurulması. Birçok Avrupa ülkesinde, meteoroloji, sağlık bakanlığı, belediyeler ortak çalışıyor. SMS, TV, radyo ve telefon bildirimleriyle, ‘yüksek risk günü’, ‘evden çıkmayın’, ‘yaşlı yakınınızı kontrol edin’ uyarıları yapılıyor. 

Bakımevleri de hazırlanmalı

Bakımevleri ve huzurevlerinin de yapabilecekleri var. Bu konuda başarılı kurumlarda, kuruma özel sıcak dalgası planı, klima bakımının önceden yapılması, yedek jeneratör kontrolü, ek su ve içecek stokları, personel eğitimi, iç ortam sıcaklık takibi, aktivite saatlerinin değiştirilmesi, ek sıvı dağıtımı, bazı bakımevlerinde sıcak günlerde egzersiz ve toplu aktivitelerin sabah erken saatlere alınması gibi önlemler alınıyor. 

Susamaları beklenmemeli

Güler yaşlıları korumak için ayrıca sıvı desteğinin önemli olduğunu söyledi. Bunun için susamayı beklemeden düzenli su verilmeli. Küçük ama sık aralıklarla sıvı tüketimi sağlanmalı. Ayran, çorba, sulu meyve gibi destekler yararlı. Aşırı kafein ve alkol azaltılmalı. Kalp veya böbrek yetersizliği olan yaşlılarda sıvı kısıtlaması gerekebilir. Hekim önerisi dikkate alınmalı. 

Klima varsa 24-26 derecede çalıştırılmalı

Serin ortam sağlayın. En etkili yöntemlerden biri bu. Klima varsa 24–26°C civarında kullanılmalı. Gündüz perdeler kapatılmalı. Gece havalandırma yapılmalı, fırın/ocak kullanımı azaltılmalı, günün en sıcak saatlerinde dışarı çıkılmamalı.

Başarılı ülkeler var

Profesör Güler, yaşlıların sıcak hava dalgalarından korunmasında başarılı ülkeler bulunduğunu söyledi. Bunların erken uyarı sistemleri, ev ziyaretleri, sosyal destek ağları, serinleme merkezleri, bakım evi protokolleri, şehir planlaması ve sağlık sistemi hazırlığını birlikte içeren kapsamlı ‘ısı-sağlık eylem planları’ var.

Ülkeler şu önlemleri alıyor:

• Fransa: 2003 Avrupa sıcak dalgasında Fransa’da çok büyük bölümü yaşlı olan yaklaşık 15 bine yakın kişi yaşamını yitirdi. Bu olaydan sonra Fransa kapsamlı ulusal sıcak dalgası sistemi geliştirdi. Bunlar, ulusal sıcak alarm sistemi, riskli yaşlı kayıtları, belediye takip programları, serin kamu alanları, ev ziyaretleri, bakımevi protokollerinden oluşuyor. Nitekim sonraki yıllarda sıcaklığa bağlı ölümler belirgin biçimde azaltıldı.

• Kanada: Telefon kontrol sistemleri, toplum destek ağları, risk iletişimi, yaşlı dostu sıcak rehberleri üzerinde çalıştı. Montreal’de uygulanan sıcak uyarı ve sağlık danışmanlığı sistemlerinin yaşlı ölümlerini azalttığı bildiriliyor. 
• Japonya: Japonya’da yaşlı nüfus çok yüksek olduğu için; mahalle düzeyinde izlem, komşuluk ağları, yaşlı merkezleri, mobil sağlık ekipleri, klima kullanım teşvikleri ön planda. Ayrıca belediyeler yaşlıların ev içi sıcaklıklarını azaltmaya yönelik rehberler dağıtıyor.
• İspanya ve İtalya: Sıcak alarm kodları, sağlık personeli aktivasyonu, bakımevi denetimleri, yaşlı telefon hatları, gölgelendirme çalışmaları yapılıyor. 

Batı Avrupa’da tarihin en sıcak haziranı Sıcak hava: Fransa’da Louvre Müzesi erken kapanacak Aşırı sıcaklar: Fransa turuncu, Belçika sarı alarm verdi