• - Państwa upadają nie wtedy, gdy brakuje im żołnierzy, ale gdy zabraknie im zaufania obywateli do instytucji. Praworządność to fundament, bez którego bezpieczeństwo pozostaje iluzją - podkreśla w rozmowie z WNP Waldemar Żurek, minister sprawiedliwości i prokurator generalny.
• - Obok dużych firm funkcjonują tam (w sektorze zbrojeniowym - dop. red.) setki mniejszych podwykonawców, często niewidocznych dla opinii publicznej, ale niezbędnych dla działania całego systemu. To oni tworzą krwiobieg gospodarki i łańcuchów dostaw. Dla takich przedsiębiorców pewność prawa nie jest abstrakcyjną wartością - często decyduje o ich dalszym istnieniu. - zaznacza.
• - Polska jest częścią Unii Europejskiej i NATO. Oba te filary zbudowane są na wzajemnym zaufaniu między państwami, które nie wynika z deklaracji, lecz z codziennego zachowania - zapewnia minister sprawiedliwości.

W debacie publicznej z reguły nie słyszymy o łączeniu praworządności z obronnością. Czy istnieją realne odniesienia między nimi? Naprawdę uważa pan, że przestrzeganie zasad państwa prawa ma bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo militarne?

- Oczywiście, można powiedzieć, że bezpieczeństwo państwa oparte jest na silnej armii, sprawnych służbach i silnych sojuszach. I tak oczywiście jest, niemniej jednak to tylko część odpowiedzi. Historia pokazuje bowiem coś znacznie ważniejszego: państwa nie upadają wtedy, gdy brakuje im żołnierzy, ale gdy tracą zaufanie swoich obywateli.

Zaufanie do instytucji, zaufanie do państwa, zaufanie do tego, że reguły obowiązują wszystkich w równym stopniu. Że prawo nie jest narzędziem sprawowania władzy, lecz granicą, której sama władza musi przestrzegać. To właśnie jest praworządność. I to właśnie stanowi fundament bezpieczeństwa państwa. Bez niej nawet najsilniejsza armia i najtrwalsze sojusze nie dają trwałego poczucia bezpieczeństwa. 

Praworządność to więcej niż przestrzeganie przepisów

Dla większości z nas praworządność to przestrzeganie przepisów.

- To jednak coś więcej niż przestrzeganie przepisów. To fundamentalna zasada, zgodnie z którą zarówno wszyscy obywatele, jak i instytucje państwa podlegają tym samym regułom. Prawo powinno być jasne, stabilne i przewidywalne, a jego przestrzegania muszą strzec niezależne sądy. W państwie prawa nikt - ani urząd, ani partia polityczna, ani pojedyncza osoba nie stoi ponad prawem.

Już Arystoteles zauważył, że lepiej jest, gdy rządzi prawo, a nie człowiek. Choć od sformułowania tej myśli minęły ponad 2000 lat, pozostaje ona na jednym z najtrafniejszych opisów istoty praworządności i fundamentów nowoczesnego państwa.  

Proszę wyjaśnić, jak ta maksyma sprzed wielu wieków przekłada się na obecną sytuację praworządności w Polsce, zwłaszcza jej wpływ na nasze bezpieczeństwo. Dla wielu z nas to wciąż kontekst enigmatyczny.

- Pozwolę sobie wyróżnić trzy konkretne obszary, w których praworządność bezpośrednio przekłada się na bezpieczeństwo Polski. Pierwszym z nich jest bezpieczeństwo wewnętrzne. Obywatel, który ma pewność, że jego sprawę rozstrzygnie niezależny sąd, a organy państwa działają w granicach prawa, nie musi obawiać się własnego państwa. Sprawnie działający wymiar sprawiedliwości nie jest przywilejem ani biurokratycznym luksusem -  to tarcza, chroniąca prawa i wolności.

Tam, gdzie prawo jest egzekwowane, jest sprawiedliwe, kurczy się przestrzeń dla korupcji, bezkarności i tych, którzy chcieliby wykorzystać słabość systemu.

Wymiar drugi to bezpieczeństwo zewnętrzne i sojusze. Polska jest częścią Unii Europejskiej i NATO. Siła obu tych instytucji opiera się na zaufaniu między państwami, które zdobywa się nie słowami, ale konsekwentnym przestrzeganiem wspólnych zasad i codziennymi decyzjami. Sądy muszą działać niezależnie, media być wolne, a obywatele muszą dysponować skutecznymi środkami odwoławczymi.

Wiarygodność jest dziś jednym z najcenniejszych zasobów strategicznych nowoczesnego państwa - to ona buduje naszą siłę, ale też naszą pozycję i zaufanie na arenie międzynarodowej.

Wymiar trzeci to wreszcie bezpieczeństwo gospodarcze. Inwestorzy omijają kraje, które nie mogą egzekwować umów. Przedsiębiorcy inwestują tam, tam gdzie mogą liczyć na stabilne i przewidywalne środowisko prawne. Niezależne sądy i stabilny system prawny to nie postulaty - stanowią jeden z podstawowych warunków rozwoju gospodarczego. To właśnie wzrost gospodarczy przekłada się na nowe miejsca pracy, wyższe dochody obywateli i większą siłę państwa.

Prawo jako pierwsza linia bezpieczeństwa państwa

W tym kontekście ważne wydaje się pytanie o otrzymanie przez Polskę gigantycznej pożyczki z SAFE. Sposób wydatkowania tych pieniędzy powinien być nadzorowany, także przez polskie organy wymiaru sprawiedliwości. To przecież kwestia międzynarodowej wiarygodności Polski.

- Tak, przed nami wyzwanie wydatkowania ogromnych funduszy SAFE. Wiele firm z uwagą przygląda się temu, jak działa system prawny. W momencie, gdy obywatel, przedsiębiorca czeka na rozpoznanie sprawy pięć lat, może to doprowadzić do jego bankructwa. Szczególnie dobrze widać to w sektorach strategicznych, takich jak przemysł zbrojeniowy.  

Obok dużych firm funkcjonują tam setki mniejszych podwykonawców, często niewidocznych dla opinii publicznej, ale niezbędnych dla działania całego systemu. To oni tworzą krwiobieg gospodarki i łańcuchów dostaw. Dla takich przedsiębiorców pewność prawa nie jest abstrakcyjną wartością - często decyduje o ich dalszym istnieniu.

Jeżeli my nie mamy sprawnego sądownictwa, a państwo nie zapewnia skutecznej ochrony prawnej, nawet dobrze prosperująca firma może bardzo szybko utracić płynność finansową i upaść. Z kolei zagraniczni inwestorzy nie będą lokować kapitału ani nowoczesnych technologii tam, gdzie spory gospodarcze ciągną się latami, a wynik postępowania jest nieprzewidywalny.

Dlatego sprawne sądy i skuteczna prokuratura nie są jedynie elementem systemu wymiaru sprawiedliwości. Są także warunkiem rozwoju gospodarczego i jednym z fundamentów bezpieczeństwa państwa. Bez pewności prawa nie ma inwestycji. Bez inwestycji nie ma wzrostu. A bez wzrostu trudno budować trwałe bezpieczeństwo Polski.

Nasuwa się przy tym ogólniejsze, ale fundamentalne pytanie: jak to możliwe, że demokracja daje tak duże możliwości zwolennikom dyktatury i populistom, którzy prędzej czy później wojnę wpisują w swoją politykę?

- Historia daje nam bolesne lekcje. Republika Weimarska miała jedną z najbardziej demokratycznych konstytucji. Upadła nie dlatego, że nie było prawa, lecz dlatego, że instytucje państwa były za słabe, by go bronić. Współcześnie widzimy podobne procesy, nazywamy je cofaniem się demokracji.

Zaczyna się zwykle subtelnie, od osłabiania sądownictwa, od mianowania "swoich" sędziów, od spychania niezależnych mediów na margines. Każdy z tych kroków osobno wygląda niewinnie. Razem prowadzą do miejsca, z którego trudno jest wrócić.

Minister sprawiedliwości Waldemar Żurek w trakcie spotkanie ze swoim irlandzkim odpowiednikiem Fot. Materiały prasowe / Ministerstwo Sprawiedliwości / Franciszek Chodak

Warto pamiętać o słowach Vaclava Havla, który podkreślał, że wolność nigdy nie jest dana raz na zawsze - trzeba ją umacniać każdego dnia. Dziś przed instytucjami odpowiedzialnymi za wymiar sprawiedliwości stoi ważne zadanie odbudowy zaufania do państwa i prawa.

To proces, którego nie da się zakończyć w ciągu jednego roku czy jednej kadencji. Wymaga konsekwentnego budowania kultury prawnej, w której prawo nie jest narzędziem służącym doraźnym celom, lecz wspólnym dobrem, chroniącym obywateli i wyznaczającym granice władzy.

Dlatego reforma wymiaru sprawiedliwości jest czymś więcej niż tylko zmianą instytucjonalną. To inwestycja w bezpieczeństwo państwa prawa. To działanie mniej widowiskowe niż zakup nowoczesnego uzbrojenia, ale równie niezbędne dla bezpieczeństwa, stabilności i siły Polski.

Odbudowa państwa prawa jako tarcza przed wojną hybrydową

W dyskusji o szeroko rozumianej obronności, w znaczeniu militarnym, zachowaniu suwerenności i stabilnego bezpieczeństwa kraju rzeczywiście bardziej myślimy o czołgach, samolotach i wielkiej armii, niż o prawie. Nie mamy dostatecznej wyobraźni, by docenić rolę prawa w tym procesie. Można to zmienić?

 - Jest wiele aspektów dotyczących bezpieczeństwa i są one bardzo różne. Wyobraźmy sobie jednak państwo, które jest bardzo silne militarnie, ale nie ma demokratycznych władz i nie ma trójpodziału władzy. To są państwa autorytarne, które widzimy na świecie: Białoruś, Rosja, Korea Północna. Państwa, które są w jakiś sposób silne militarnie, niektóre z nich nawet silne gospodarczo, ale w momencie, gdy nie mają stabilnej demokracji, stanowią zagrożenie dla świata, ale także zagrożenie dla siebie, a co najważniejsze dla własnych obywateli.

Musimy mieć świadomość, że trójpodział władzy, niezależne sądownictwo, niezależna prokuratura stanowią fundament bezpieczeństwa demokratycznego państwa. Prokuratura musi reagować na przestępstwo niezależnie od tego, kogo ono dotyczy - bez względu afiliacje polityczne, pełnioną funkcję czy aktualny układ władzy. To właśnie takie instytucje budują poczucie bezpieczeństwa obywateli.

Bo nawet najnowocześniejsza armia, nawet najlepsze systemy cyberbezpieczeństwa nie są celem samym w sobie. Są narzędziami służącymi ochronie obywateli i ich wolności. Ostatecznie najważniejsze pytanie brzmi: po co budujemy siłę państwa? Odpowiedź jest prosta - robimy to dla ludzi. Dla obywatela, który chce żyć w państwie bezpiecznym, sprawiedliwym i przewidywalnym.

Każdy z nas czuje się bezpiecznie wtedy, kiedy jego prawa konstytucyjne są chronione. Co daje tę ochronę i poczucie bezpieczeństwa Polakom? Prokuratura, która nie jest poddana presji politycznej i sąd, który nie boi się władzy ustawodawczej ani wykonawczej.

Wiemy dobrze, że współczesna wojna, tak jak powiedział wicepremier Krzysztof Gawkowski, minister cyfryzacji, to wojna hybrydowa, którą w Polsce obserwujemy już od dłuższego czasu. Widzimy ogromny problem z fake newsami, które pojawiają się coraz częściej w cyberprzestrzeni, w mediach społecznościowych, inspirowanymi przez obce wrogie wywiady, obce służby.

Te działania wojny hybrydowej prowadzone są pod progiem wojny głównie przez państwa, które mają na celu między innymi destabilizowanie systemu władzy publicznej, niszczenie polskich instytucji politycznych, niszczenie polskich instytucji prawnych, które pilnują porządku prawnego.

Wszystko to dzieje się w momencie, kiedy jesteśmy w trakcie odbudowywania silnych instytucji, bo mieliśmy okres rządów, które zbliżały nas do autorytaryzmu. Dlatego, by nie było do tego powrotu, te instytucje muszą być jak najszybciej odbudowane i muszą być silne.