Xe tải "né" trạm cân, nguy cơ thất thoát tài nguyên 

Theo quy định tại Nghị định 158/2016/NĐ-CP của Chính phủ (hiện tiếp tục được thể chế hóa và siết chặt trong Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành), các tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản có nghĩa vụ bắt buộc phải lắp đặt, duy trì vận hành trạm cân điện tử và hệ thống camera giám sát tại khu vực cửa mỏ. Đây là công cụ kỹ thuật then chốt để cơ quan quản lý nhà nước giám sát sản lượng khai thác thực tế, kiểm soát tải trọng phương tiện, xác định căn cứ tính thuế, phí bảo vệ môi trường và phòng ngừa hành vi khai thác vượt công suất cấp phép.

Việc lắp đặt trạm cân điện tử là yêu cầu bắt buộc. Ảnh: Thanh Nga.

Thế nhưng, khảo sát thực địa của phóng viên Báo Nông nghiệp và Môi trường tại Hà Tĩnh cho thấy tình trạng không chấp hành hoặc chấp hành mang tính đối phó của các mỏ khoáng sản diễn ra khá phổ biến.

Điển hình là mỏ đất sét làm gạch ngói và đất san lấp đồi Động Bụt (xã Hà Linh) được cấp phép cho Công ty TNHH Thuận Hoàng. Doanh nghiệp này được cấp Giấy phép khai thác khoáng sản năm 2015; đến tháng 11/2021, UBND tỉnh Hà Tĩnh ban hành Quyết định điều chỉnh giấy phép với trữ lượng khai thác còn lại hơn 762.000 m³ (trong đó đất sét làm gạch ngói cấp 121 là hơn 349.000 m³; đất san lấp cấp 122 là hơn 413.000 m³), thời hạn khai thác 22 năm.

Thế nhưng sau nhiều năm khai thác, mỏ đất của Công ty TNHH Thuận Hoàng chưa lắp đặt trạm cân điện tử tại vị trí cửa mỏ. Ảnh: Thanh Nga.

Tại thời điểm ghi nhận vào tháng 7/2026, sau nhiều năm đưa vào khai thác, mỏ đất đồi Động Bụt vẫn chưa lắp đặt trạm cân điện tử tại vị trí cửa mỏ. Trong khi đó, các phương tiện chở đất vẫn ra vào khu vực mỏ, khiến việc kiểm đếm, giám sát sản lượng khoáng sản thực tế được đưa ra khỏi mỏ gặp khó khăn, tiềm ẩn nguy cơ thất thoát tài nguyên và thất thu ngân sách nhà nước.

Trạm cân chỉ để... làm cảnh?

Sáng 22/7, chúng tôi có mặt tại mỏ đất san lấp Bắc Sơn 2, thôn Sơn Hà, xã Toàn Lưu, tỉnh Hà Tĩnh do Công ty TNHH Hoàng Tuấn Khanh khai thác. Tại đây, chúng tôi chứng kiến từng đoàn xe tải trọng lớn liên tục nối đuôi nhau rời mỏ.

Nhiều tài xế "né" thiết bị cân tại mỏ đất của Công ty TNHH Hoàng Tuấn Khanh, xã Toàn Lưu. Ảnh: Thanh Nga.

Điều đáng nói là ngay cạnh lối ra có bố trí trạm cân điện tử. Thế nhưng, thay vì đưa xe lên cân theo quy định, nhiều tài xế thản nhiên đánh lái sang tuyến đường bên cạnh để bỏ qua thiết bị này.

Chỉ trong khoảng 15 phút quan sát, có 4 xe tải chở đầy đất rời mỏ thì 3 xe không đi qua trạm cân. Những chiếc xe nặng trĩu đất san lấp cứ thế băng băng ra đường, cuốn theo từng cột bụi mịn phủ trắng mặt đường và khu dân cư lân cận.

Xe chở đất san lấp tại các mỏ khoáng sản ngang nhiên "né" trạm cân. Video: Thanh Nga.

Theo tìm hiểu, mỏ đất san lấp Bắc Sơn 2 được UBND tỉnh Hà Tĩnh cấp Giấy phép khai thác số 4030 ngày 10/12/2021 cho Công ty TNHH Hoàng Tuấn Khanh. Mỏ có diện tích hơn 2,99ha, công suất khai thác 135.000m³ nguyên khai mỗi năm, phục vụ nhu cầu đất san lấp cho dự án cao tốc Bắc - Nam và các công trình xây dựng trên địa bàn.

Xe tải trọng lớn chở đầy đất san lấp từ mỏ Công ty Hoàng Tuấn Khanh băng băng vượt trạm cân ra quốc lộ 8C, xã Toàn Lưu. Ảnh: Thanh Nga.

Đáng chú ý, đây không phải lần đầu doanh nghiệp này bị phát hiện có dấu hiệu vi phạm. Đầu năm 2024, Công ty TNHH Hoàng Tuấn Khanh từng bị cơ quan chức năng xử phạt vi phạm hành chính vì khai thác vượt công suất được cấp phép, với mức vượt 17% trong năm 2022 và tới 79% trong năm 2023.

Không chỉ tại Bắc Sơn 2, tình trạng "né" trạm cân cũng diễn ra tương tự tại mỏ đất san lấp Phú Lộc 3, xã Trường Lưu. Mỏ đất này được UBND tỉnh Hà Tĩnh cấp phép khai thác năm 2021 với diện tích khoảng 6 ha, trữ lượng hơn 1,5 triệu m3 và công suất ban đầu 100.000m3 nguyên khai mỗi năm. Đến tháng 5/2025, Công ty TNHH Xây dựng và Thương mại Hùng Thuận - chủ đầu tư mỏ, được điều chỉnh nâng công suất lên 245.000m3 nguyên khai mỗi năm.

Tình trạng "né" trạm cân xảy ra nhiều năm nay tại mỏ đất Phú Lộc 3 thuộc xã Trường Lưu. Ảnh: Thanh Nga.

Chiều 21/7, trong 30 phút quan sát, phóng viên ghi nhận ít nhất 3 xe tải vận chuyển không qua trạm cân điện tử cổng mỏ mà đi thẳng ra tuyến đường liên xã, trong khi bên trong khai trường gần 10 thiết bị máy múc và xe tải vẫn hoạt động liên tục.

Việc sản lượng khoáng sản nguyên khai không qua hệ thống đo đếm tự động tại cửa mỏ khiến cơ quan quản lý thiếu căn cứ thực tế để xác định việc chấp hành công suất khai thác và nghĩa vụ tài chính đối với tài nguyên quốc gia.

Câu hỏi đặt ra, cơ quan quản lý thiếu căn cứ để xác định sai phạm hay làm ngơ, buông lỏng quản lý cho doanh nghiệp làm càn, khai thác tài nguyên quốc gia một cách vô tội vạ như thế?

Trách nhiệm giám sát và ‘lỗ hổng’ kê khai nghĩa vụ tài chính

Chỉ trong khoảng 30 phút, ít nhất 3 xe tải trọng lớn chở đầy đất san lấp không đi qua trạm cân điện tử đặt ngay cổng mỏ đất Phú Lộc 3. Ảnh: Thanh Nga.

Thực tế thời gian qua tại Hà Tĩnh cho thấy, nhiều hành vi vi phạm về khai thác vượt công suất không được phát hiện kịp thời qua công tác thanh tra, kiểm tra định kỳ của cơ quan quản lý chuyên ngành hay chính quyền địa phương. Việc phát hiện vi phạm phần lớn dựa trên cơ sở đối soát số liệu kê khai thuế do cơ quan Thuế cung cấp. Trở ngại đặt ra là, công tác kiểm soát sản lượng hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào sổ sách tự ghi chép của doanh nghiệp, bản đồ hiện trạng định kỳ và trạm cân. Trường hợp khoáng sản xuất bán không lập hóa đơn hoặc kê khai không đầy đủ, kết hợp với việc vô hiệu hóa trạm cân, sẽ tạo thành "lỗ hổng" lớn dẫn đến thất thu thuế và thất thoát tài nguyên.

Ông Nguyễn Xuân Tuấn, Phó Chủ tịch UBND xã Trường Lưu trao đổi với Báo Nông nghiệp và Môi trường. Ảnh: Quốc Toản.

Trao đổi với Báo Nông nghiệp và Môi trường, ông Nguyễn Xuân Tuấn, Phó Chủ tịch UBND xã Trường Lưu, tỉnh Hà Tĩnh cho biết, qua kiểm tra cơ sở ghi nhận một số trạm cân xảy ra sự cố kỹ thuật tạm thời trong quá trình vận hành. Đối với phản ánh phương tiện "né" trạm cân tại mỏ Phú Lộc 3, UBND xã sẽ làm việc với chủ giấy phép khai thác, yêu cầu phối hợp với các đơn vị vận tải bắt buộc 100% phương tiện phải thực hiện cân tải trọng theo đúng quy định pháp luật.

Trong khi đó, lãnh đạo UBND xã Hà Linh xác nhận mỏ đất của Công ty TNHH Thuận Hoàng không lắp đặt trạm cân tại khu vực khai thác. Theo báo cáo của doanh nghiệp với chính quyền địa phương, trạm cân được lắp đặt tại khu vực tiếp nhận đất san lấp.

Việc hàng loạt xe tải "né" trạm cân sẽ trở thành “lỗ hổng” trong giám sát sản lượng khai thác hàng năm tại các mỏ khoáng sản. Ảnh: Thanh Nga.

Quá trình làm việc tại nhiều UBND xã, phường có mỏ khoáng sản hoạt động, hầu hết các đơn vị cơ sở không lưu giữ đầy đủ hồ sơ quản lý mỏ như: Giấy phép khai thác khoáng sản, Báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), Biên bản kiểm tra chuyên ngành… Đồng thời có tâm lý đùn đẩy trách nhiệm kiểm tra, giám sát cho cơ quan chuyên môn cấp tỉnh.