Suudi Arabistan’da bulunan taş aletler, Neandertallerin 55.000 yıl önce Arabistan çöllerinde dolaşmış olabileceğini düşündürüyor.

Araştırmacıların Neandertallerin yaklaşık 55.000 yıl önce Suudi Arabistan’ın Nefud Çölü’ndeki eski bir gölün kenarında olduğunu iddia ettiği Jebel Katefeh-1 bölgesi. C: Palaeodeserts Project

Suudi Arabistan’daki bir göl kıyısı alanından çıkan taş aletler, Neandertallerin yalnızca soğuk yerlere değil, kurak Arabistan içlerine de uyum sağlamış olabileceğini düşündürüyor.

Taş aletler üzerine yapılan yeni bir çalışmaya göre Neandertaller, yaklaşık 55.000 yıl önce Arap Yarımadası’nın çöllerinin derinliklerine kadar yürümüş olabilir. Araştırma, Neandertallerin bilim insanlarının sandığından daha güneyde yaşamış olabileceğini düşündürüyor, ancak bu sonucu doğrulamak için daha fazla kanıta ihtiyaç var.

Çalışmanın ortak baş yazarlarından, Malta Üniversitesi’nden arkeolog Huw Groucutt, bulgularının Neandertallerin bilinen yayılım alanını çok daha güneye ve Arabistan’ın çok daha açık ortamlarına doğru genişlettiğini belirtiyor.

(İlgili: Taşıdığımız Bir Neandertal Geni Bizi Daha Kaslı Yapıyor)

Yeni çalışma, JKF-1’de (Jebel Katefeh) bulunan aletlerin, Homo sapiens’in yaptıklarından çok Neandertallerin yaptığı aletlere benzediğini ortaya koydu.

Neandertaller geleneksel olarak soğuğa uyum sağlamış, öncelikle Avrupalı bir tür olarak görülüyordu. Ancak bu tablo son yıllarda değişiyor. Kanıtlar onları binlerce kilometre doğuda, Sibirya’da ve Orta Doğu’da da konumlandırdı.

Kemik ya da DNA bulunmadığından, Groucutt ve meslektaşları Neandertal aletlerini, taş yongalarının kendine özgü biçimine dayanarak belirledi. Ekip, JKF-1’den ve Arabistan, Levant ile kuzeydoğu Afrika’daki diğer alanlardan, özenle hazırlanmış bir taş çekirdekten koparılmış yüzlerce keskin alet parçasını ölçtü.

Araştırmacılar istatistiksel teknikler kullanarak yongaların biçimlerini zaman ve mekân boyunca karşılaştırdı. Alet yapımcılarının kimliğinin iyi biçimde belirlendiği diğer alanlardan gelen taş aletler arasındaki farklara dayanarak, araştırmacılar, bir taş alet grubunun Neandertaller tarafından mı yoksa Homo sapiens tarafından mı yapıldığını belirlemeye yardımcı olacak istatistiksel bir model oluşturdu.

Araştırmacılar, özel taş aletlerin bulunması nedeniyle Nefud Çölü’nde alet yapanların modern insanlar değil, Neandertaller olduğu sonucuna vardılar. C: Palaeodeserts Project

Modeli JKF-1’deki taş aletlere ve yakındaki ALM-3 adlı daha küçük bir alandan gelen aletlere uyguladıklarında sonuçlar, aletleri Homo sapiens’in değil Neandertallerin yapmış olmasının çok daha olası olduğunu gösterdi.

Bu aletlerin ne zaman yapıldığını saptamak için ekip, JKF-1’de yeni bir açma kazdı ve topraktaki kum tanelerini, optik uyarımlı lüminesans adı verilen bir yöntemle tarihlendirdi. Bu yöntem, tanelerin en son ne kadar süre önce güneş ışığına maruz kaldığını ortaya koyuyor.

Önceki çalışmalar aletleri 90.000 ile 50.000 yıl öncesi arasında bir tarihe yerleştirmişti. Ancak yeni çalışma bu aralığı daralttı. Aletler, daha eski çöl kumunun yerini daha genç göl tortusuna bıraktığı bir katmanda bulundu. Bu da tam çölün daha nemli hale geldiği sırada, yaklaşık 55.000 yıl önce insanların JKF-1’de bulunduğunu gösteriyor.

Neandertaller, 55.000 yıl önce güneybatı Asya’da yaşayan tek gruptu. Bu tarih, aletlerin biçimiyle birlikte, Arabistan’da henüz hiç Neandertal kemiği bulunmamış olsa da araştırmacıların aletleri Neandertallerin yaptığını düşünmesinin nedeni.

Araştırmada yer almayan, Almanya’daki Tübingen Üniversitesi’nden arkeolog Knut Bretzke, çalışmanın kuzey Arabistan’da bir Neandertal varlığına dair sunduğu kanıtların ikna edici olduğunu söylüyor.

Yeni tarihler, Neandertallerin Arabistan’a yaptığı bu gezintinin bir iklim değişimiyle bağlantılı olabileceğini düşündürüyor. JKF-1’in taş aletleri, tam olarak kurak bir dönemden nemli bir evreye geçişte, yakındaki bir gölün yeniden dolduğu ve çevredeki çölün yeşermeye başlamış olacağı bir noktada yer alıyor. Bretzke, güney Arabistan’daki kendi saha çalışmasından yola çıkarak, bu nemli dönemin otlayan hayvanları çölün içlerine çekmiş olabileceğini, Neandertallerin de büyük olasılıkla onları izlemiş olacağını belirtiyor.

Yine de Bretzke, altta yatan varsayımların incelenmeyi hak ettiğini söylüyor. Bilgisayar modelinde kullanılan karşılaştırma alanlarından birkaçının, eserlerin kısa bir dönem boyunca bırakıldığı tek bir yerleşim değil, eserlerin çok uzun zaman dilimleri boyunca birikebildiği yüzey alanları olduğunu belirtiyor; ancak makalenin sonucunu akla yatkın buluyor.

Yine de şimdilik, Neandertallerin daha önce bilinenden daha güneyde yaşadığına dair kanıt, dolaylı olmayı sürdürüyor. Bretzke, kuzey Suudi Arabistan’da Neandertaller olduğuna inandığını, fakat bu inancı kanıtlayacak sağlam kanıtlara sahip olduğumuzu düşünmediğini söylüyor.

Groucutt, bir fosilin soruyu çözmeye yardımcı olacağı konusunda hemfikir. Ancak kemiklerin ve antik DNA’nın Arabistan’ın sıcağında kötü korunduğunu, dolayısıyla taş aletlerin şu anda arkeologlara bölgenin derin geçmişine açılan en iyi pencereyi sunduğunu belirtiyor.

---

Live Science. 19 Ağustos 2026.

Makale: Blinkhorn, J., Groucutt, H. S., Carleton, W. C., Andrieux, E., Armitage, S. J., Shipton, C., … & Petraglia, M. D. (2026). Neanderthals in the desert? Population history best explains Middle Palaeolithic technological heterogeneity in Arabia. Quaternary Science Reviews, 390, 110196.