• Redakcja WNP przeanalizowała informację Najwyższej Izby Kontroli o wynikach kontroli budżetu obronnego za ubiegły rok, do której dotarliśmy jako pierwsi. Izba pisze o modernizacji wojska mniej niż w ubiegłych latach. Zwraca natomiast uwagę na paradoksy dotyczące służby żołnierzy.
• Kontrolerzy ustalili, że w instytucjach takich jak Agencja Uzbrojenia, Inspektorat Wsparcia Sił Zbrojnych czy samo Ministerstwo Obrony Narodowej, gdzie "ograniczone zasoby kadrowe" zderzają się ze "zwiększonym zakresem zadań", znaczna część żołnierzy ma zaległe urlopy. Rekordziści mają do odebrania powyżej 200, a nawet 300 dni.
• Jeżeli oficer z takim nawisem odchodzi na emeryturę, trzeba wypłacić mu wysoki ekwiwalent za niewykorzystany urlop. W ubiegłym roku największy przekroczył 220 tys. zł.
• Mimo zaleceń i apeli MON do żołnierzy problem narasta. "W 2025 r. w resorcie obrony narodowej nastąpił wzrost liczby dni zaległego urlopu o 21 proc. w stosunku do roku poprzedniego" – podała NIK.

Najwyższa Izba Kontroli co roku sprawdza wykonanie budżetu państwa za rok poprzedni. Z tej kontroli w czerwcu do Sejmu trafia pakiet dokumentów – zarówno ogólna analiza wykonania budżetu, która jest publikowana na stronach internetowych (w tym roku to druk 2681), jak i informacje o poszczególnych częściach klasyfikacji budżetowej, których z kolei próżno szukać w otwartych źródłach. Niemniej redakcja WNP dotarła do informacji NIK na temat budżetu obronnego i ją przeanalizowała.

Ogólnie NIK pozytywnie oceniła wykonanie tej części budżetu, której dysponentem jest minister obrony. Również pozytywnie Izba oceniła wykonanie planu finansowego Agencji Mienia Wojskowego, podległej MON instytucji, którą w tym roku kontrolerzy wzięli szczególnie pod lupę. Nieprawidłowości wykryte w MON wyliczono na niecałe 850 tys. zł, co jest kwotą znikomą, jeśli porównać ją z budżetem obronnym, który w ubiegłym roku przekroczył 118,6 mld zł. W AMW też wykryto nieprawidłowość, ale formalną, a nie finansową.

220 tys. zł na pożegnanie z mundurem

Jednak to nie znaczy, że NIK nie zauważyła w wojsku problemów. W tym roku kontrolerzy zwrócili uwagę, że żołnierze zawodowi nie wykorzystują przysługującego im urlopu wypoczynkowego, co jest "ukształtowaną na przestrzeni lat pragmatyką postępowania". Znaczące zaległości nie dość, że negatywnie wpływają na wydajność i kondycję psychiczną żołnierzy pozostających w służbie, to jeszcze pociągają za sobą konieczność wypłaty ekwiwalentu za niewykorzystany urlop, gdy wojskowy odchodzi do cywila.

Kontrolerzy zwrócili uwagę, że żołnierze zawodowi nie wykorzystują przysługującego im urlopu wypoczynkowego, co jest ukształtowaną na przestrzeni lat pragmatyką postępowania. Fot. Materiały prasowe / ZOOM MON / plut. Anna Wolska/1BLog.

NIK zbadała 59 wypłat ekwiwalentu żołnierzom i pracownikom cywilnym w ubiegłym roku. Ich łączna wartość wyniosła 3 mln 655 tys. zł. Najniższy wypłacony ekwiwalent wynosił 356 zł, najwyższy – 220,5 tys. zł.

Trzeba tu dodać, o czym NIK już nie pisze, że ekwiwalent za niewykorzystany urlop nie jest jedynym świadczeniem, które przysługuje żołnierzowi, który idzie na emeryturę.

Problem narasta

Raport NIK podaje, że resort obrony zauważył potrzebę zmiany polityki kadrowej i w 2024 r. wprowadził odpowiednie wytyczne. Jednak choć dowódcy zalecali żołnierzom konieczność wykorzystania zaległego urlopu, to "działania te nie przyniosły dotąd zamierzonego efektu".

"W 2025 r. w resorcie obrony narodowej nastąpił wzrost liczby dni zaległego urlopu o 21 proc. w stosunku do roku poprzedniego" – podała Izba.

W innym miejscu raportu napisano, że w MON rok do roku nastąpił wzrost liczby dni zaległego urlopu o 24 proc., w Inspektoracie Wsparcia Sił Zbrojnych (odpowiada za szeroko pojętą logistykę) – o 7,7 proc., a w Agencji Uzbrojenia (zawiera kontrakty na sprzęt wojskowy) – o 9,5 proc. Zarówno Inspektorat, jak i Agencja obracają miliardami złotych publicznych pieniędzy.

Żołnierze mają coraz więcej zaległego urlopu. Fot. Materiały prasowe / ZOOM MON / st. kpr. Wojciech Król/CO MON Zaległy urlop z prawie 10 lat

Zaległości urlopowe, jak łatwo odgadnąć, były spowodowane "przede wszystkim ograniczonymi zasobami kadrowymi w stosunku do zwiększonego zakresu zadań kluczowych dla obronności" – pisze NIK. Już w ubiegłym roku kontrolerzy zwracali uwagę, że w Agencji Uzbrojenia ludzi jest za mało w stosunku do rosnącej liczby zadań. W tym roku podali, że w AU zaległy urlop miała jedna trzecia żołnierzy, w tym rekordzista – 334 dni. W Inspektoracie Wsparcia SZ zaległości miało 57 proc. żołnierzy, sięgały 252 dni. W samym Ministerstwie Obrony Narodowej problem dotyczy 71 proc. żołnierzy, z których jeden ma do odebrania 233 dni zaległego urlopu.

Ile urlopu ma żołnierz? Tak jak cywilowi po spełnieniu warunków związanych z wykształceniem i okresem pracy lub służby, przysługuje mu 26 dni w roku. Ale to nie wszystko – wraz ze stażem dochodzą dodatkowe dni – pięć po osiągnięciu 15 lat w czynnej służbie, 10 po 20 latach i 15 po 25 latach. Słowem, najstarszym żołnierzom – a więc często tym, którzy mają najwyższe stopnie i otrzymują najwyższe uposażenia – może przysługiwać nawet 41 dni urlopu rocznie. Tylko nie mają kiedy go odbierać.

Jeżeli ktoś na wysokim stanowisku chce w miarę uczciwie pełnić służbę, to sukcesem jest, jak weźmie tydzień urlopu rocznie – powiedział WNP emerytowany oficer w stopniu pułkownika, który poprosił o anonimowość. Sam kilka lat temu przeszedł na emeryturę z etatu w ministerstwie, miał wtedy zaległości urlopowe z czterech-pięciu lat.

Rekordzista z Agencji Uzbrojenia, który ma 334 dni zaległego urlopu, musiał pracować na ten wynik prawie 10 lat.

Pół miliona złotych na pożegnanie ze służbą

Zaległości urlopowe wśród żołnierzy i wysokie ekwiwalenty przy odprawie co jakiś czas odbijają się głośnym echem w wojsku.

Tak było około dekady temu, gdy na emeryturę odchodził zastępca jednego z dowódców rodzajów sił zbrojnych w stopniu "dwugwiazdkowego" generała. Wysoka pensja (czy jak to mówią przepisy: uposażenie) plus wiele dni zaległego urlopu sprawiły, że generał dostał kilkaset tysięcy złotych (najczęściej w nieoficjalnych rozmowach padała wtedy kwota pół miliona złotych). Przy czym był to nie tylko ekwiwalent za niewykorzystany urlop, ale także inne świadczenia przysługujące przy przechodzeniu na emeryturę.

To sprawiło, że nadzorujący wojsko politycy przez jakiś czas zwracali uwagę, by wysyłać generałów na urlopy przed odejściem ze służby. Teraz problem najwyraźniej wraca, skoro w ubiegłym roku rekordziście wypłacono ekwiwalent w wysokości 220,5 tys. zł.

Odszkodowania za szkody wyrządzone przez sojuszników

Poza sprawą zaległości urlopowych NIK zwraca też uwagę, że w resorcie obrony nieprawidłowo działa Komisja do rozpatrywania roszczeń z tytułu szkód wyrządzonych przez wojska obce. Upraszczając, jeśli do takiej szkody dochodzi, to obywatel może zwrócić się do polskiego resortu obrony, ten, właśnie przy pomocy komisji rozpatruje sprawę, decyduje o wysokości odszkodowania i je wypłaca. Następnie komisja – zgodnie umową zawartą przez kraje NATO – może zwrócić się do państwa wysyłającego żołnierzy do Polski o refundację 75 proc. poniesionych kosztów.

Żołnierze amerykańskiego 2 Pułku Kawalerii, na co dzień stacjonującego w Niemczech, na ćwiczeniach na poligonie koło Bemowa Piskiego w Polsce, maj 2026 r. Fot. Spc. Thomas Madrzak / DVIDSHUB / CC0 (Public domain/Domena publiczna)

Sęk w tym, że w żadnej z kilku zbadanych przez NIK spraw komisja tego nie zrobiła. W dodatku załatwianie spraw odszkodowawczych się przeciągało, co – w ocenie kontrolerów – wynikało w dużej mierze ze sporu kompetencyjnego w MON.

Kontrolerzy zauważyli też nieuzasadnione ekonomiczne postępowanie Agencji Mienia Wojskowego. Na jednym z poligonów (NIK nie podaje którym), gdzie znajdowały się wojska sojusznicze, Agencja dostała zadanie wsparcia zabezpieczenia logistycznego, a konkretnie zapewnienia wyżywienia i sprzątania. Usługę sprzątania zleciała spółce zależnej – AMW TBS Kwatera. Ta zatrudniła podwykonawcę, który faktycznie zapewniał utrzymanie terenu i obiektów w czystości. Tylko że do podwykonawcy trafiło 42,6 proc. kwoty, jaką zapłaciło MON, a 57,4 proc. do spółki zależnej AMW, która wykonywała czynności administracyjne. "W ocenie NIK kontynuowanie modelu, w którym koszty administrowania usługą przewyższają koszty rzeczywistej usługi sprzątania, nie znajduje ekonomicznego uzasadnienia i może okazać się niekorzystne finansowo dla resortu obrony" - napisali kontrolerzy. Zwrócili też uwagę, że ten sam podwykonawca w tym samym czasie realizował podobną usługę sprzątania na terenie tego samego poligonu, jednak na zlecenie bezpośrednio z wojska.

Tym razem NIK nie skupiła się na Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych

W przeciwieństwie do kontroli budżetowych z lat poprzednich, badając wydatki z 2025 r., NIK nie poświęciła za dużo miejsca modernizacji wojska ani funkcjonowaniu Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych. Obok budżetu państwa jest on źródłem finansowania programu rozwoju sił zbrojnych, który – w uproszczeniu – jest narzędziem modernizacji wyposażenia i uzbrojenia wojska. Przychody funduszu pochodzą z kredytów i pożyczek, w mniejszym stopniu z emisji obligacji. W tym roku, a więc już po zakończeniu kontroli NIK, w Funduszu powstało subkonto na środki z unijnej niskooprocentowanej pożyczki SAFE na wydatki związane z obroną narodową.

W ubiegłym roku NIK pisała, że Fundusz Wsparcia Sił Zbrojnych został tak źle zaprojektowany, że zamiast pomagać w modernizacji wojska "może zacząć znacząco utrudniać Siłom Zbrojnym realizację wydatków". Zwracała uwagę, że do 2035 ro.zaplanowano środki jedynie na 12 proc. prognozowanych kosztów zadłużenia, a kwota, co do której nie wiadomo, jak ją spłacimy, to aż 357 mld zł.

Tym razem kontrolerzy podali, że w 2025 r. MON wpłaciło na Fundusz Wsparcia SZ 12 mld 23,8 mln zł. Poinformowali również, że resort zrealizował wniosek pokontrolny z ubiegłego roku, aby zapewnić rzetelne planowanie wpłaty na Fundusz z uwzględnieniem kosztów jego obsługi.

Wyrzutnia M903 dla pocisków PAC-3 MSE - element systemu Patriot. Fot. Rafał Lesiecki / PTWP 123,5 mld zł z budżetu na obronność w 2025 r.

NIK podała, że w 2025 r. na sfinansowanie potrzeb obronnych państwa faktycznie wydano 123 mld 552 mln 383,2 tys. zł. Z tego 118 mld 628 mln 86,5 tys. zł pochodziło z części 29 – Obrona narodowa, czyli tej, której dysponentem jest minister obrony. To 13,6 proc. wszystkich wydatków budżetu państwa. Kolejne 4 mld 924 mln 296,7 tys. zł na wydatki obronne było zaksięgowanych w innych częściach budżetu.

NIK potwierdziła szacunki, o których pisaliśmy już styczniu, że podobnie jak w latach poprzednich MON wydał niemal cały swój budżet. Wydatki z części 29 – Obrona narodowa stanowiły 99,9 proc. planu po zmianach, z pozostałych części – 96 proc. planu.

Wydatki bieżące w 2025 r. wynosiły 49,2 mld zł i były wyższe od tych z poprzedniego roku o 10,2 proc. Wydatki na uposażenia żołnierzy zawodowych i funkcjonariuszy wyniosły prawie 15,7 mld zł, a wynagrodzenia pracowników cywilnych – niecałe 4,6 mld zł.

Wydatki majątkowe, a więc te związane na przykład z zakupami uzbrojenia i sprzętu wojskowego albo inwestycjami budowlanymi, sięgnęły w 2025 r. prawie 47,8 mld zł i były niższe od tych z roku poprzedniego o 6,2 proc. Na zakupy sprzętu i uzbrojenia przeznaczono trochę ponad 28,3 mld zł z budżetu państwa (do tego trzeba doliczyć zakupy sfinansowane kredytami z Funduszu Wsparcia SZ). Wydatki majątkowe związane z obroną narodową stanowiły 64,4 proc. wszystkich wydatków majątkowych budżetu państwa w ubiegłym roku.

Na emerytury i renty MON przeznaczyło w ub.r. prawie 16,2 mld zł, o 8,1 proc. więcej niż rok wcześniej.

Nowy prezes Najwyższej Izby Kontroli Mariusz Haładyj w niedawnej rozmowie z WNP podkreślił, że w każdym z obszarów, którymi zajmuje się NIK, czy to gospodarka, infrastruktura, finanse czy zasoby naturalne, pojawiają się tematy związane z bezpieczeństwem. W tym roku są one tematem wiodącym w planie pracy kontrolerów, w przyszłym roku prawdopodobnie będzie tak samo.