• Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu uruchomiło po konserwacji silnik Piekarskiego z lat 20. XX wieku, zasilany gazem drzewnym
• Jednocylindrowy silnik stacjonarny ma 35 KM i waży ok. 1980 kg, a publiczny pokaz odrestaurowanego eksponatu odbył się 20 września 2026 r
• Podczas prac odtworzono instalację gazową systemu Imberta, a muzeum podkreśla, że to jedyny znany zachowany egzemplarz tego modelu na świecie

O silniku Piekarskiego w Ciechanowcu wspominaliśmy przy okazji naszego primaaprilisowego żartu, w którym zwracaliśmy uwagę, że silniki na gaz drzewny mogą być dobrą alternatywą dla klasycznych motorów spalinowych. Oczywiście dziś produkcja i użytkowanie takich motorów jest już niemożliwe i na tym polegał nasz żart. Z drugiej strony minęło kilka miesięcy, a użytkownikom pojazdów napędzanych olejem napędowym jest raczej nie do śmiechu. Wówczas zapowiadaliśmy, że placówka z Podlasia planuje uruchomienia silnika we wrześniu.

Teraz można powiedzieć to głośno: udało się! Pierwszy publiczny pokaz odrestaurowanego silnika odbył się 20 września 2026 r. podczas imprezy „Wykopki pod Wiatrakiem”, oczywiście w Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Dla miłośników starej techniki nie był to jednak kolejny uruchomiony eksponat, bo mamy tutaj wyjątkowo rzadki przykład polskiej myśli technicznej z okresu międzywojennego.

Około stuletni silnik na gaz drzewny produkcji ZM Sykstus Piekarski w Warszawie znów pracuje Fot. Materiały prasowe / Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu Silnik, którego producenta początkowo nie znano

Historia maszyny jest ciekawa także dlatego, że jeszcze dwa lata temu nie było wiadomo, kto właściwie ją wyprodukował. Silnik trafił do ciechanowieckiego muzeum we wrześniu 2024 r. jako dar. Nie miał tabliczki znamionowej, a jego konstrukcja przypominała rozwiązania stosowane przez niemieckiego Deutza.

Ale od czego są specjaliści z Ciechanowca, którzy uwielbiają tego rodzaju zagadki. Tym razem pomogły numery fabryczne i ostatecznie ustalono, że silnik został wyprodukowany w drugiej połowie lat 20. XX wieku przez Zakłady Mechaniczne Sykstus Piekarski w Warszawie. Na zachowanym egzemplarzu widnieje numer fabryczny 1018.

- To niewielka firma, która mieściła się na Mokotowie. Silnik jest jednym z bardzo nielicznie zachowanych, być może ostatnim. W internecie znalazłem jeszcze ogłoszenie gdzieś spod Radomia, ale było ono sprzed ok. 11 lat i nie wiem co się stało z tym silnikiem - mówił w kwietniu w wypowiedzi dla Farmer.pl Marek Wiśniewski, kierownik Działu Techniki Rolniczej w ciechanowieckim muzeum.

O warszawskich Zakładach Mechanicznych Sykstusa Piekarskiego wiadomo stosunkowo niewiele. Firma działała przy ul. Sandomierskiej 15 na Mokotowie i już w 1923 r. reklamowała produkcję silników diesla oraz silników na gaz ssany, a także gazogeneratorów przeznaczonych do różnych rodzajów paliwa. Muzeum Rolnictwa podaje, że w „Kurjerze Warszawskim” nr 222 z 12 sierpnia 1923 r. znalazła się reklama:

- Motory Diesel na gaz ssany, remonty, dorabianie wszelkich części oraz kompletne gazownie na wszelkie rodzaje paliwa wykonywują Zakłady mechaniczne Sykstus Piekarski, Sandomierska 15, Telefon 401-08.

Tak wyglądał silnik po przybyciu do Ciechanowca Fot. Materiały prasowe / Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu

Takich śladów jest więcej i choć zakład działał oraz produkował przez wiele lat, to nie należał do jakiś potentatów przemysłowych. W numerze „Rynku Metalowego i Maszynowego” z 17 stycznia 1926 r. zamieszczono ogłoszenie:

- 35–45 koni na gaz ssany, oraz gazownię na drzewo do motorów 35 na torf 40 koni, sprzedadzą zakłady mechaniczne S. Piekarski, Sandomierska 15; tel. 401-08. WARSZAWA.

Piekarski nie był więc jedynie warsztatem naprawiającym cudze konstrukcje. Produkował własne silniki na gaz ssany o mocy 35–45 KM, a także gazogeneratory, kompresory, pompy i zbiorniki. Firma zajmowała się również remontami i przeróbkami silników innych producentów. Według informacji muzeum w całym okresie działalności zakładów powstało ponad 1000 silników (o czym świadczy m. in. numer fabryczny omawianego silnika).

35 KM i prawie dwie tony masy

Ciechanowiecki Piekarski to czterosuwowy, jednocylindrowy silnik stacjonarny o mocy 35 KM. Ma poziomy układ cylindra i dwa potężne koła zamachowe o średnicy około 120 cm. Cała maszyna waży ok. 1980 kg.

W czasach, kiedy tego typu jednostki pracowały w gospodarstwach, młynach czy niewielkich zakładach przemysłowych, silnik stacjonarny był sposobem na uzyskanie mechanicznego napędu tam, gdzie nie było jeszcze ciągnika czy dostępu do odpowiedniej sieci energetycznej.

Około stuletni silnik na gaz drzewny produkcji ZM Sykstus Piekarski w Warszawie znów pracuje Fot. Materiały prasowe / Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu

Co ciekawe, Piekarski nie był przeznaczony do pracy wyłącznie na benzynie czy oleju napędowym. Jego właściwym paliwem był gaz drzewny, określany również jako holzgas. To rozwiązanie szczególnie dobrze sprawdzało się w warunkach niedoboru paliw płynnych, czego przykładem był pojazdy napędane tym paliwem w czasie II Wojny Światowej. Zamiast tankować benzynę lub olej napędowy, użytkownik potrzebował odpowiedniego opału i urządzenia, które przetworzy go na palny gaz.

Gaz z drewna zamiast oleju napędowego

Zasada działania gazogeneratora drzewnego jest stosunkowo prosta, choć samo urządzenie było dość skomplikowane. W wyniku kontrolowanego spalania drewna przy ograniczonym dostępie powietrza powstawał gaz zawierający m.in. tlenek węgla i wodór. Po oczyszczeniu i schłodzeniu mógł on zostać wykorzystany jako paliwo dla silnika spalinowego.

Orka ciągnikiem Hanomag napędzanym holzgazem obok starego gmachu AGH w Krakowie w 1943 r. Fot. Wydawnictwo Prasowe Kraków-Warszawa / Narodowe Archiwum Cyfrowe

Takie rozwiązania miały szczególne znaczenie w okresach kryzysów paliwowych. W czasie II wojny światowej oraz po jej zakończeniu gaz drzewny wykorzystywano również do zasilania samochodów, ciągników i innych maszyn.

W przypadku silnika Piekarskiego udało się odtworzyć nie tylko samą jednostkę napędową. Konserwatorzy zrekonstruowali również kompletną instalację gazową systemu Imberta – z gazogeneratorem, układem filtracji, chłodzenia i odsmalania. Dzięki temu maszyna może pracować na swoim historycznym paliwie.

Do muzeum trafił w bardzo złym stanie

Kiedy we wrześniu 2024 r. silnik przyjechał do Ciechanowca, jego uruchomienie wydawało się odległą perspektywą. Popękany był cylinder oraz blok silnika. Brakowało aparatu zapłonowego, układu chłodzenia i mechanicznej świecy. Nie zachowała się również kompletna instalacja gazowa. Dodatkowym problemem była korozja porowatego żeliwa, z którego wykonano wiele elementów konstrukcji.

Około stuletni silnik na gaz drzewny produkcji ZM Sykstus Piekarski w Warszawie znów pracuje Fot. Materiały prasowe / Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu

Muzeum zdecydowało jednak, że zamiast ograniczyć się do zabezpieczenia maszyny jako nieruchomego eksponatu, spróbuje przywrócić jej sprawność.

Prace trwały od kwietnia do września 2026 r. w ramach zadania pod nazwą „Konserwacja stacjonarnego silnika gazowego Piekarski”. Była to część programu rządowego „Wspieranie działań muzealnych” z dofinansowaniem ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury. Na realizację zadania ze strony MKiDN muzeum otrzymało 189 tys. zł, tj. 67,48 proc. całości projektu. Realizacja tego zadania byłaby niemożliwa, gdyby nie wsparcie Województwa Podlaskiego w postaci wkładu własnego w wysokości 89,6 tys. zł (31,99 proc. projektu). W ich trakcie odtworzono brakujące elementy, naprawiono uszkodzone podzespoły i zrekonstruowano systemy, których nie udało się zachować. Przy rekonstrukcji korzystano m.in. z dokumentacji technicznej oraz analiz porównawczych.

Znalazł się nawet oryginalny element Piekarskiego

Jednym z ciekawszych elementów odtworzonego układu gazowego jest oryginalny firmowy wentylator oznaczony „S. Piekarski Warszawa”. Dzięki jego wykorzystaniu udało się zbudować kompletny system pozwalający zasilać silnik gazem drzewnym.

To istotne z punktu widzenia konserwatorskiego. Nie chodziło bowiem wyłącznie o to, aby ważąca niemal dwie tony maszyna „jakoś odpaliła”. Celem było możliwie wierne odtworzenie sposobu jej funkcjonowania. Efekt można było zobaczyć 20 września podczas „Wykopków pod Wiatrakiem”. Silnik został wtedy po raz pierwszy publicznie uruchomiony po zakończeniu prac konserwatorskich.

Jedyny taki (działający) silnik w Polsce

Według Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu jest to obecnie jedyny w Polsce w pełni sprawny stacjonarny silnik gazowy tego rodzaju. Co więcej, podczas prac konserwatorskich udało się ustalić, że jest to jedyny znany i zachowany egzemplarz tego konkretnego modelu Zakładów Mechanicznych Sykstus Piekarski na świecie. Pozostałe znane silniki Piekarskiego są innymi modelami, zachowane egzemplarze mają m.in. moc 45 KM i pochodzą z lat 30. XX wieku.

Firma Piekarskiego niestety nie przetrwała zbyt długo, choć odrodziła się po wojnie. Zakład poważnie ucierpiał podczas bombardowań Warszawy w sierpniu 1944 r. Ostatnie wzmianki o zakładzie jakie odnalazł Marek Wiśniewski pochodziły z 1948 r. i dotyczyły... mandatu otrzymanego z ówczesnego urzędu skarbowego za niewystawienie rachunku za jakąś usługę.

My za to znaleźliśmy w numerze „Życia Warszawy” z 1 stycznia 1946 r. następujące ogłoszenia:

- Motorów spalinowych remonty, dorabianie głowic, tłoków. Kompresory, pompy, gazownie do takowych wykonywują, posiadają gotowe, zakłady Mechaniczne S. Piekarski, Sandomierska 15.

Jest jeszcze drugie ogłoszenie w tym samym numerze ŻW, w dziale praca, udowadniające, że po wojnie firma się rozwijała: 

- Ślusarz, dobry maszynowiec na remonty silników gazowych potrzebny, Sandomierska 15.

Z treści ogłoszeń wynika, że pod przedwojennym adresem po wojnie nadal działał zakład o podobnym profilu. Czy nadal należał do rodziny Piekarskich? Najprawdopodobniej tak, bo użyto konkretnego nazwiska, ale spadkobiercy mogli także liczyć tutaj na pewien sentyment do nazwy.  

Od młyna do muzeum

A jaka jest historia tego, konkretnego egzemplarza? Bo to zawsze jest najciekawsze w takich opowieściach. Wiadomo, że od 1946 r. do początku lat 50. XX wieku silnik pracował w młynie zbożowym w Starych Hołowczycach, niedaleko Sarnaków na Podlasiu. Później został wycofany z użytkowania i przez kolejne dekady pozostawał nieużywany.

Około stuletni silnik na gaz drzewny produkcji ZM Sykstus Piekarski w Warszawie znów pracuje Fot. Materiały prasowe / Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu

Silnik z Warszawy jest szczególnie ciekawy z punktu widzenia historii rolnictwa. Pokazuje bowiem, że problem zastąpienia paliw płynnych w maszynach rolniczych nie jest wcale nowy. Sto lat temu również szukano sposobów na wykorzystanie tego, co było dostępne lokalnie, w tym przypadku drewna.

Dzisiaj, gdy ceny paliw i ich dostępność ponownie są jednym z ważnych tematów w rolnictwie, stuletni Piekarski jest więc czymś więcej niż tylko ciekawostką techniczną. Jest działającym przykładem rozwiązania, które powstało w zupełnie innych realiach, ale odpowiadało na bardzo podobny problem: jak napędzać maszynę, kiedy klasyczne paliwo staje się trudno dostępne.