W środę w Sztokholmie Komitet Noblowski ogłosił, że Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymali: Japończyk Kenso Soai i Francuz Henri B. Kagan. Doceniono ich za odkrycia, które pozwoliły zoptymalizować reakcje chemiczne służące do wytwarzania farmaceutyków, substancji smakowych i zapachowych oraz nowych materiałów. Nobliści opracowali reakcję chemiczną, której tajniki znała wcześniej wyłącznie natura. 

– To odkrycie zmienia nasz sposób myślenia o tym, jak powstawało życie - powiedział prof. Sławomir Sęk z Wydziału Chemii UW. Dodał, że w dużym uproszczeniu badania pokazują, że w naturze symetria została złamana, a preferencje natury u zarania życia nie były kwestią przypadku, lecz wynikiem procesów zachodzących w samorzutny, a zarazem uporządkowany sposób. 

Warszawa, 07.10.2026. Prof. dr hab. Sławomir Sęk podczas konferencji w Ogrodzie Botanicznym UW w Warszawie, 7 bm. Spotkanie dotyczyło ogłoszenia laureata Nagrody Nobla w dziedzinie chemii. (sp/zkoc) PAP/Marcin Obara

Powstawanie jednej z lustrzanych form cząsteczek chemicznych (tzw. enancjomeru) jest procesem występującym w naturze. Dr hab. Wiktor Lewandowski z Zakładu Chemii Organicznej i Technologii Chemicznej Wydziału Chemii UW wyjaśnił, że organizmy żywe składają się ze związków chemicznych, które są chiralne – oznacza to, że nie są identyczne ze swoim odbiciem lustrzanym. Podał przykład naszej prawej i lewej dłoni: choć wyglądają podobnie, lewa rękawiczka nie pasuje na prawą dłoń. Tak samo cząsteczki chemiczne mogą występować w postaci enancjomerów (form „lewo-” i „prawoskrętnych”), które często wykazują zupełnie inne właściwości biologiczne. 

Warszawa, 07.10.2026. Dr hab. Wiktor Lewandowski, prof. ucz. podczas konferencji w Ogrodzie Botanicznym UW w Warszawie, 7 bm. Spotkanie dotyczyło ogłoszenia laureata Nagrody Nobla w dziedzinie chemii. (sp/zkoc) PAP/Marcin Obara

Chemikom przez lata nie udawało się tego procesu odtworzyć w laboratorium - zawsze uzyskiwali równe proporcje obu cząsteczek. Jednak chodziło o uzyskanie tylko jednego z tych lustrzanych odbić, ponieważ na przykład w produktach farmaceutycznych – tylko jedno lustrzane odbicie da pożądany efekt. Dokonali tego dopiero Kenso Soai i Henri B. Kagan.

Lewandowski zaznaczył, że w odpowiednich warunkach, startując z mieszaniny o minimalnej przewadze jednego z enancjomerów, w toku reakcji dochodzi do efektu kaskadowego (autokatalizy). W rezultacie otrzymujemy lawinę powielających się cząsteczek tylko o jednej odmianie chiralnej. Prof. Sęk porównał ten proces do sytuacji na boisku piłkarskim, gdy po 10 minutach meczu na murawie zostają zawodnicy grający tylko w jednym kolorze koszulek. (PAP)

Nauka w Polsce

lt/ agt/