Tragiczny bilans Poznańskiego Czerwca

28 czerwca 1956 roku robotnicy Zakładów Cegielskiego, wówczas Zakładów im. Stalina, rozpoczęli strajk generalny i zorganizowali demonstrację uliczną. Protest szybko przerodził się w krwawy bunt, który został brutalnie stłumiony przez milicję i wojsko. Według badań Instytutu Pamięci Narodowej, w starciach na ulicach miasta zginęło co najmniej 58 osób, a kilkaset zostało rannych.

Po raz pierwszy oficjalnie i publicznie listę ofiar Poznańskiego Czerwca ’56 pokazano i odczytano przy okazji uroczystości 25. rocznicy poznańskiego zrywu. Z wieży zegarowej Zamku Cesarskiego wywieszono listę ofiar, na której figurowały 74 osoby, w tym 70 osób podanych z nazwiska. Przez lata lista ta była weryfikowana. Dzisiaj wiemy, że w Poznańskim Czerwcu zginęło co najmniej 58 osób, a 13 z nich nie miało ukończonych 18 lat – podkreśla Kinga Przyborowska, p.o. dyrektora Muzeum Powstania Poznańskiego – Czerwiec 1956.

Mama wysłała go po zakupy. 13-letni Romek Strzałkowski najmłodszą ofiarą

Najmłodszą ofiarą tragicznych wydarzeń był 13-letni Romek Strzałkowski. Chłopiec urodził się w Warszawie, ale po wojnie wraz z rodzicami zamieszkał w Poznaniu. 28 czerwca wyszedł rano z domu po zakupy. 

Romek Strzałkowski to chłopiec, którego historii śmierci tak naprawdę do dzisiaj nie poznaliśmy. Wiemy, że wyszedł na ulice Poznania, wysłany przez mamę do sklepu po bułki. Wmieszał się wraz z kolegami w tłum. Udał się na Międzynarodowe Targi Poznańskie, a następnie na ulicę Kochanowskiego. To tam, kiedy rozległy się pierwsze strzały, chłopcy zaczęli szukać drogi ucieczki. Część z nich wydostała się z ulicy Kochanowskiego. Romek miał iść razem z nimi, ale się zgubili – relacjonuje Przyborowska.

Po kilku godzinach Romka znaleziono w ubeckich garażach. Nie żył – miał ranę postrzałową w klatce piersiowej. Pogrzeb Romka Strzałkowskiego odbył się 2 lipca 1956 roku na Cmentarzu Junikowskim. Część ofiar cywilnych chowana była na cmentarzu na Cytadeli, ale jego rodzice nie zgodzili się, by pochować go w tym miejscu. Zależało im na tym, aby ich dziecko spoczęło tam, gdzie oni wskażą. Co ciekawe, w momencie, kiedy informowano o śmierci uczestników Poznańskiego Czerwca, w gazetach pojawił się nekrolog, w którym celowo sfałszowano wiek chłopca, by nie informować opinii publicznej o tym, że w Czerwcu zginęło 13‑letnie dziecko – dodaje Przyborowska.

Niewyjaśnione okoliczności śmierci Romka Strzałkowskiego

Do dziś nie udało się jednoznacznie ustalić, jak dokładnie zginął Romek Strzałkowski. Według niektórych relacji miał nieść transparent z napisem „Chcemy religii w szkole”, według innych – podniósł z ziemi biało-czerwony sztandar. Nie wiadomo też, czy został zastrzelony celowo, czy przypadkowo. Z oględzin koszulki, którą miał na sobie, wynika, że strzał padł z prawej strony i z niższej pozycji.

Koszulka Romka Strzałkowskiego, z banknotem w kieszeni, który dostał od mamy na zakupy, jest obecnie prezentowana w Muzeum Powstania Poznańskiego – Czerwiec 1956. Wśród pamiątek po chłopcu są także harmonijka, buty i szkolna teczka.

Od strajku do buntu – co doprowadziło do wybuchu Poznańskiego Czerwca 1956

Przyczyną wybuchu protestu były trudne warunki pracy i życia w Poznaniu. Robotnicy czuli się oszukiwani przez władze, które podnosiły normy wydajności bez zwiększania wynagrodzeń. Domagali się poprawy warunków pracy, podwyżek i obniżenia cen. Władze nie spełniły ich postulatów, co doprowadziło do strajku i masowych demonstracji.

Początkowo protest miał pokojowy charakter – uczestnicy śpiewali „Mazurka Dąbrowskiego” i „Rotę”, pilnując, by nie deptać trawników. Jednak atmosfera szybko się zaostrzyła, gdy pojawiły się pogłoski o aresztowaniu delegacji robotników. Demonstranci otworzyli więzienie przy ul. Młyńskiej, uwalniając ponad 250 osób, a także wtargnęli do sądu i prokuratury.

Brutalna pacyfikacja i jej skutki

Władze zdecydowały się na użycie siły – do Poznania skierowano prawie 10 tysięcy żołnierzy, 359 czołgów i 31 dział pancernych. Centrum miasta zostało opanowane przez wojsko, a aresztowania trwały już od pierwszego dnia protestów. W sumie zatrzymano ponad 700 osób, z czego około 300 aresztowano pod zarzutem napadów lub kradzieży.

Poznański Czerwiec 1956 roku był pierwszym masowym wystąpieniem robotniczym przeciwko komunistycznej władzy w Polsce i przyspieszył zmiany polityczno-gospodarcze w PRL.