به گزارش سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، همایش ملی «فلسفه کلام اجتماعی» با تأکید بر اندیشه‌های کلامی رهبر شهید، آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای(قدس سره الشریف)، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین رویدادهای علمیِ سال‌جاری در حوزه فلسفه و کلام، به همت پژوهشگاه و با مشارکت گسترده نهادهای علمی حوزوی، دانشگاهی و بین‌المللی برگزار می‌شود.

این همایش که در ادامه سلسله همایش‌های فلسفه مضاف پژوهشگاه شکل گرفته، می‌کوشد تا با صورت‌بندی دانشی نوپا، افق‌های تازه‌ای در فهم اجتماعی از مسائل کلامی بگشاید.

به همین مناسبت، گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام محمدباقر پورامینی، مدیر گروه کلام اسلامی و الهیات جدید پژوهشگاه و دبیر علمی همایش، انجام داده‌ایم تا از اهداف، ضرورت‌ها، محورها، زمان و کیفیت مشارکت در این رویداد علمی پربار بیشتر بدانیم.

سؤال: به عنوان آغاز سخن، اگر ممکن است بفرمایید که همایش ملی «فلسفه کلام اجتماعی» با چه پیشینه‌ای و با چه رویکردی کلید خورد و دبیر علمی این همایش چه نقشی در شکل‌گیری آن دارد؟

همان‌طور که مستحضرید، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بر اساس یک سنت دیرینه، همه‌ساله همزمان با روز جهانی فلسفه، به برگزاری همایشی با موضوع «فلسفه مضاف» اقدام می‌کند. طی سال‌های گذشته موضوعات متنوعی همچون فلسفه اخلاق، فلسفه هنر، فلسفه عرفان، فلسفه فقه و فلسفه فرهنگ ذیل این سنت مورد بررسی قرار گرفته‌اند. امسال نیز بر اساس همین رویه، موضوع «فلسفه کلام اجتماعی» با تاکید بر اندیشه های کلامی رهبر و امام شهید به عنوان موضوع همایش ملی انتخاب شد.آنچه بر غنای این همایش می‌افزاید، مشارکت گسترده‌ای است که از سوی نهادهای علمی حوزوی و دانشگاهی صورت گرفته است که امیدواریم با نهایی شدن همکاری‌ها، شاهد حضور علمی اندیشمندان و پژوهشگران در این رویداد علمی باشیم.

 سؤال: پیش از پرداختن به جزئیات همایش، اگر ممکن است کمی درباره اهمیت و ضرورت بحث «فلسفه کلام اجتماعی» توضیح دهید. اساساً چرا پرداختن به این موضوع در شرایط کنونی ضروری است؟

این سؤال بسیار اساسی است. اینکه چرا کلام اجتماعی و چرا فلسفه آن؟ پاسخ به این سؤال، به یک تحول اساسی در نگاه ما به دین بازمی‌گردد. در سنت کلامی ما، چه در دوران پیش از انقلاب و چه تا حدودی در دوران پس از آن، غلبه با نگاهی فردگرایانه به مسائل کلامی بوده است. یعنی از توحید گرفته تا نبوت و معاد، اغلب در افقی فردی فهم و تفسیر می‌شده است. اما حقیقت این است که اسلام، دین اجتماع است. قرآن کریم جامعه و امت را محور قرار می‌دهد. از این رو، «رویکرد اجتماعی به مسائل کلامی» – که مراد از آن یک زاویه نگرش و افق دید نوین است – می‌تواند دریایی از معارف جدید را بر روی ما بگشاید.

از سوی دیگر، جریان‌های روشنفکری سکولار نیز به دنبال طرح یک «اسلام اجتماعی» هستند، اما با این تفاوت که اجازه نمی‌دهند این نگاه به عرصه سیاست و حاکمیت دینی کشیده شود. برگزاری این همایش، فرصتی است تا بتوانیم با اتکا به منابع اصیل اسلامی و با نگاهی جامع و منظومه‌ای، «کلام اجتماعیِ » را که امتداد طبیعی آن، شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی است، به‌عنوان یک دانش مستقل و کارآمد، صورتبندی کنیم. به همین دلیل، معتقدیم پرداختن به «فلسفه کلام اجتماعی» بخصوص با الهام از دیدگاه امامین انقلاب نه فقط یک ضرورت نظری و معرفتی، که یک ضرورت تاریخی و تمدنی برای جامعه اسلامی ماست.

سؤال: یکی از ویژگی‌های متمایز این همایش، تأکید بر اندیشه‌های کلامی رهبر شهید، آیت‌الله العظمی خامنه‌ای است. این تأکید چه جایگاهی در فلسفه و اهداف همایش دارد و چرا ایشان به عنوان محور اصلی انتخاب شدند؟

رویه پژوهشگاه این بوده که هر سال، ضمن پرداختن به یک فلسفه مضاف، آراء و اندیشه‌های یکی از اندیشمندان و بزرگان جهان اسلام را نیز مورد بحث و بررسی قرار دهد. در همایش امسال، این تأکید بر اندیشه‌های کلامی رهبر شهید، آیت‌الله العظمی خامنه‌ای است.

رهبر شهید را باید یک متکلم شیعه در دور معاصر نامید. ایشان نه تنها یک فقیه و مرجع عالیقدر بودند، بلکه در طول بیش از چهار دهه رهبری، یک منظومه فکری منسجم و عمیق در حوزه کلام اسلامی بخصوص کلام اجتماعی ارائه دادند. مفاهیمی همچون «امت»، «تمدن‌سازی نوین اسلامی»، «عدالت»، «مقاومت»، «استکبارستیزی» و «بیانیه گام دوم انقلاب» همگی ریشه در یک نگاه کلامی‑اجتماعی دارند. به تعبیر دقیق‌تر، ایشان کلام را از حصار مسائل انتزاعی و فردی بیرون آوردند و آن را به عرصه زیست اجتماعی، حکمرانی و تمدن‌سازی کشاندند و مبدء آراء‌کلامی ایشان نیز از همان طرح کلی اندیشه اسلامی است.

از این رو، هدف ما از رویکرد اصلی این است که اندیشه‌های کلامی ایشان را به‌عنوان یک الگوی نظری و روش‌شناختی برای بازتعریف و بازسازی دانش کلام اجتماعی به کار بگیریم. در واقع، بانیان همایش در پی این مهم اند که نشان دهند کلام اجتماعیِ ، در منظومه فکری ایشان به بهترین وجه متجلی شده و می‌تواند به‌عنوان چارچوبی برای حل مسائل نظری و عینی پیش روی جامعه اسلامی عمل کند.

سؤال: اهداف کلان همایش را چگونه می‌توان تبیین کرد؟

اهداف همایش را می‌توان در چند سطح ترسیم کرد:

اول: تبیین ماهیت، مبانی و روش‌شناسی کلام اجتماعی. ما در ابتدای راه هستیم و یکی از مهم‌ترین کارها، مشخص کردن چیستی، موضوع، غایت، ضرورت و امکان این دانش و نیز روش‌های استنباط و نظریه‌پردازی در آن است.

دوم: تبارشناسی و بازخوانی تاریخی. ضروری است که پیشینه این رویکرد را در مکاتب کلامی امامیه و تسنن بررسی کنیم و سیر تطور آن را تا به امروز دنبال کنیم.

سوم: نسبت‌سنجی کلام اجتماعی با سایر علوم و حوزه‌های دانشی. یکی از محورهای اصلی همایش، بررسی تأثیر و تأثر کلام اجتماعی با دانش‌هایی همچون فلسفه، فقه، علوم اجتماعی، علوم سیاسی، اقتصاد، عرفان، علوم قرآن و حدیث، و حتی رسانه و فضای مجازی است.

چهارم: تبیین کارکردها و دستاوردهای کلام اجتماعی. این دانش چه نقشی در عرصه‌هایی همچون حکمرانی اسلامی، تمدن‌سازی، الهیات جنگ و مقاومت، حقوق بشر، و پاسخ‌گویی به چالش‌های جهان معاصر می‌تواند داشته باشد؟

پنجم: آسیب‌شناسی و ارائه راهکارهای احیا و توسعه. باید بپرسیم چرا به این دانش کم‌توجهی شده و چه راهکارهایی برای توسعه و نهادینه‌سازی آن وجود دارد.

و در نهایت، محوریت اندیشه‌های رهبر شهید در تمامی این اهداف، به‌عنوان یک چارچوب نظری و یک سرمشق عینی، جریان دارد.

سؤال: متولی برگزاری این همایش چه نهادهایی هستند و همکاری سایر مراکز علمی چگونه است؟

این همایش به همت پژوهشکده حکمت و دین‌پژوهی و گروه کلام اسلامی و الهیات جدید، زیر نظر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار می‌شود. پژوهشگاه ، به امر و هدایت مستمر امام شهید شکل گرفت و در طول سه دهه سابقه درخشانی در برگزاری همایش‌های ملی و بین‌المللی در حوزه فلسفه و کلام دارد.

آنچه بر غنای این همایش می‌افزاید، مشارکت گسترده‌ای است که از سوی نهادهای علمی حوزوی و دانشگاهی صورت گرفته است.

زمان برگزاری همایش نیز، مطابق با سنت دیرین پژوهشگاه،  اخر آبان‌ماه ۱۴۰۵، همزمان با روز جهانی فلسفه خواهد بود. مهلت ارسال مقالات نیز ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ تعیین شده است.

سؤال: محورهای اصلی فراخوان مقاله کدام‌اند؟

محورهای همایش در قالب هشت کلان‌محور زیر تنظیم شده است که هر یک دارای زیرمجموعه‌های تخصصی‌تری هستند:

کلان‌محور یک: ماهیت کلام اجتماعی

• چیستی کلام اجتماعی
• موضوع کلام اجتماعی
• غایت کلام اجتماعی
• ضرورت کلام اجتماعی
• امکان کلام اجتماعی

کلان‌محور دو: مبانی کلام اجتماعی

• مبانی دین‌شناختی کلام اجتماعی
• مبانی معرفت‌شناختی کلام اجتماعی
• مبانی روش‌شناختی کلام اجتماعی
• مبانی هستی‌شناختی کلام اجتماعی

کلان‌محور سه: تبارشناسی کلام اجتماعی

• پیشینه کلام اجتماعی در مکاتب کلامی امامیه و تسنن
• الهیات اجتماعی در غرب و نسبت آن با کلام اجتماعی
• کلام اجتماعی در اندیشه متفکران شیعی (امام خمینی، مطهری، صدر، علامه طباطبایی، جوادی آملی، مصباح یزدی)
• کلام اجتماعی در اندیشه متفکران سنی (عبده، اقبال لاهوری، ابن عاشور)
• سیر تطور و تطوّر تاریخی کلام اجتماعی

کلان‌محور چهارم: منابع و روش کلام اجتماعی

• مستندات نقلی (کتاب، سنت) کلام اجتماعی
• روش‌های استنباط آموزه‌های کلامی-اجتماعی از منابع دینی
• نظریه‌پردازی در کلام اجتماعی (الگوها و مدل‌ها)

کلان‌محور پنجم: قلمرو کاربرد کلام اجتماعی

• کلام اجتماعی در منظومه فکری رهبری
• حکمرانی اسلامی به مثابه مسئله کلام اجتماعی
• کلام اجتماعی و نظریه تمدن‌سازی نوین اسلامی
• کلام اجتماعی و بیانیه گام دوم انقلاب

کلان‌محور ششم: کارکردها و دستاوردهای کلام اجتماعی

• ساختار معرفتی و نظام مسائل کلام اجتماعی
• کلام اجتماعی و الهیات صلح، جنگ و مقاومت
• کلام اجتماعی و الهیات امید
• کلام اجتماعی و مسئله حقوق بشر
• پاسخ‌گویی کلام اجتماعی به چالش‌های جهان معاصر (جهانی‌سازی، فضای مجازی، بحران معنا)
• کلام اجتماعی و مسئله خشونت، تروریسم و افراط‌گرایی
• کلام اجتماعی و مسئولیت‌های جمعی در قبال محیط زیست

کلان‌محور هفتم: نسبت کلام اجتماعی با سایر علوم و امور

• کلام اجتماعی و کلام سنتی
• کلام اجتماعی و کلام کاربردی
• کلام اجتماعی و الهیات اجتماعی / الهیات عملی
• کلام اجتماعی و علوم قرآن و حدیث
• کلام اجتماعی و فلسفه / عرفان
• کلام اجتماعی و فقه / اصول فقه
• کلام اجتماعی و علوم اجتماعی / علوم سیاسی / اقتصاد
• کلام اجتماعی و رسانه / ارتباطات / فضای مجازی

کلان‌محور هشتم: آسیب‌شناسی کلام اجتماعی

• علل تاریخی و معرفتی کم‌توجهی متکلمان به بعد اجتماعی کلام
• چالش‌های نظری و روشی فراروی کلام اجتماعی
• نقد و بررسی نظریه‌های موجود کلام اجتماعی
• راهکارهای احیا و توسعه کلام اجتماعی

سؤال: شرایط و کیفیت ارسال مقالات چگونه است و مقالات برگزیده چه جایگاهی خواهند داشت؟

پژوهشگران محترم می‌توانند مقالات خود را از طریق پست الکترونیکی به آدرس mfd@iict.ac.ir ارسال نمایند. همچنین برای کسب اطلاعات بیشتر، می‌توانند با شماره تلفن ۰۲۵۳۷۶۰۳۵۷۱ داخلی ۱۱۵ تماس حاصل کنند یا از طریق پیام‌رسان‌های ایتا، سروش و بله، پیام خود را ارسال نمایند.

کلیه مقالات باید اصیل، مستخرج از پژوهش و منطبق با ساختار علمی باشند. همچنین مقالات باید بر اساس یکی از کلان‌محورهای هشت‌گانه همایش تدوین شده و به خصوص به ابعاد کلامی اندیشه رهبر شهید بپردازند.

در مورد مقالات برگزیده نیز باید بگویم که مقالات برتر در مجموعه مقالات همایش منتشر خواهند شد. این فرصت بسیار مغتنمی برای پژوهشگران حوزه کلام و فلسفه است تا بتوانند دستاوردهای علمی خود را در معرض داوری و قضاوت جامعه نخبگانی قرار دهند و در تولید و توسعه این دانش نوپا، سهیم باشند.

سؤال: یکی از برنامه‌های کلیدی این همایش، برگزاری پیش‌نشست‌های علمی است. در این باره توضیح می‌فرمایید؟

بله، یکی از برنامه‌های کلیدی این همایش، برنامه ریزی برای برگزاری بیش از ۱۰ پیش‌نشست علمی با همکاری مراکز همکار است. این پیش‌نشست‌ها با تنوع مخاطب (حوزوی، دانشگاهی، بین‌المللی، جوانان، اساتید) و از جهت روش (نظری، کاربردی، تاریخی، تطبیقی) طراحی شده‌اند. عناوین این پیش‌نشست‌ها از مباحثی همچون «چیستی و ماهیت کلام اجتماعی از منظر رهبر شهید»، «تبارشناسی کلام اجتماعی در میراث اسلامی»، «نسبت کلام اجتماعی با علوم انسانی جدید» و «آسیب‌شناسی کلام اجتماعی» را شامل می‌شود.

برگزاری این پیش‌نشست‌ها در مراکز علمی مختلف کشور، فرصتی است تا جامعه علمی پیش از برگزاری اصلی همایش، به صورت تخصصی‌تر به ابعاد گوناگون این موضوع بپردازند و بستر مناسبی برای ارائه مقالات و تبادل نظر فراهم شود.

سؤال: سخن پایانی شما با اساتید و فرهیختگان حوزوی و دانشگاهی چیست؟

از همه اساتید، فضلا، پژوهشگران، دانشجویان تحصیلات تکمیلی و همه اندیشمندان حوزه و دانشگاه که دغدغه مسائل کلامی‑اجتماعی دارند، صمیمانه دعوت می‌کنم که با ارسال مقالات ارزشمند خود، ما را در برگزاری هرچه پربارتر این همایش یاری کنند. این همایش، فرصتی بی‌نظیر برای تولید دانش و نظریه‌پردازی در یکی از مهم‌ترین عرصه‌های معرفت دینی است. می‌تواند گامی مؤثر در جهت احیا و تثبیت «فلسفه کلام اجتماعی» به‌عنوان یک دانش بالنده و کارآمد باشد.

همچنین از همه مراکز و اندیشمندانی که علاقه‌مند به مشارکت در پیش‌نشست‌های علمی هستند، دعوت می‌کنیم تا با دبیرخانه همایش ارتباط برقرار کنند. امیدواریم با همکاری و مشارکت جمعی، بتوانیم گامی مؤثر در جهت تمدن‌سازی نوین اسلامی برداریم و میراث گران‌قدر کلام اجتماعیِ ناب را که در اندیشه‌های رهبر شهید متجلی است، به نسل‌های آینده منتقل کنیم. از خداوند متعال توفیق همگان را در این مسیر علمی و تمدنی مسئلت داریم.