• W praktyce oznacza to, że aby zwiększyć pensję asystenta, którego wynagrodzenie to połowa zarobków profesora, podnosi się także wynagrodzenie profesora.
• W przypadku rektorów wynagrodzenie zasadnicze może sięgać nawet 300 proc. średniej pensji profesora.
• W marcu w renomowanym amerykańskim czasopiśmie naukowym „Science” ukazał się tekst poświęcony sytuacji doktorantów w Polsce. Zwrócono w nim uwagę, że ich początkowe stypendium wynosi 3466,90 zł brutto, co przekłada się na około 3076,5 zł netto. Dla porównania obowiązujące w tym czasie minimalne wynagrodzenie osiąga poziom 4806 zł brutto.
• Już 25-26 listopada w Warszawie zostanie zorganizowana konferencja “Nauka, rozwój, biznes”, której istotnym tematem będzie współpraca firm i uczelni ws. skutecznych wdrożeń badań naukowych.

Debata o wynagrodzeniach w szkolnictwie wyższym wraca regularnie i zwykle budzi duże emocje. Z jednej strony pojawiają się informacje o bardzo wysokich zarobkach części rektorów, z drugiej - o pracownikach uczelni, którzy zarabiają niewiele więcej niż płaca minimalna.

Zdaniem części ekspertów problem nie sprowadza się jednak do wysokości pojedynczych pensji, lecz do samej konstrukcji systemu wynagradzania.

- To, że w ogóle naliczamy pensje w nauce "od góry", czyli od wynagrodzenia profesora, nie jest dobrym rozwiązaniem - uważa prof. Łukasz Okruszek z Instytutu Psychologii PAN, jeden z organizatorów akcji "3 proc. dla nauki, 100 proc. dla Polski".

Jak podkreśla, punktem odniesienia powinny być raczej zarobki najmłodszych pracowników nauki i doktorantów.

Dziś mechanizm działa odwrotnie - żeby wzrosła pensja minimalna, trzeba podnosić wynagrodzenia w całym systemie, ponieważ pensje na niższych stanowiskach są wyliczane jako określony procent wynagrodzenia profesora. 

W praktyce oznacza to, że aby zwiększyć pensję asystenta, którego wynagrodzenie to połowa zarobków profesora, podnosi się także wynagrodzenie profesora, a podnosić pensje trzeba, żeby te asystentów nadążały za minimalną krajową. W efekcie za każdym razem rosną nie tylko zarobki osób rozpoczynających karierę, ale również najwyższe wynagrodzenia akademickie.

Prof. dr hab. Łukasz Okruszek zaznacza przy tym, że nie chodzi o tezę, iż profesorowie zarabiają za dużo. Jego zdaniem kluczowe jest zapewnienie godnych warunków finansowych osobom wchodzącym do zawodu.

Pensja doktoranta to 37 proc. pensji profesora (i to bez UoP).

- Musimy pomyśleć, co zrobić, żeby nikt nie zarabiał w okolicach płacy minimalnej, jeśli decyduje się na karierę naukową - zaznacza prof. Łukasz Okruszek.

W przypadku rektorów wynagrodzenie zasadnicze może sięgać nawet 300 proc. średniej pensji profesora. Do tego dochodzi dodatek funkcyjny, który bywa równy nawet 100 proc. średniej pensji profesora, a także dodatek zadaniowy liczony od tej samej podstawy.

Przykładowo, według wyliczeń Gazety Wyborczej najlepiej zarabiającym rektorem w województwie dolnośląskim jest prof. Arkadiusz Wójs z Politechniki Wrocławskiej. Jego miesięczne wynagrodzenie łącznie to 69 tys. 942 zł brutto miesięcznie, czyli ok. 839 tys. zł rocznie.

Jednocześnie środowisko akademickie od lat zwraca uwagę, że wielu młodych naukowców i pracowników uczelni funkcjonuje na granicy najniższej krajowej.

W marcu w renomowanym amerykańskim czasopiśmie naukowym „Science” ukazał się tekst poświęcony sytuacji doktorantów w Polsce. Zwrócono w nim uwagę, że ich początkowe stypendium wynosi 3466,90 zł brutto, co przekłada się na około 3076,5 zł netto. Dla porównania, obowiązujące w tym czasie minimalne wynagrodzenie osiąga poziom 4806 zł brutto.

Trudno oczekiwać, by w takich warunkach kariera naukowa była atrakcyjna dla absolwentów szkół wyższych.

Dr hab. Anna Adamus-Matuszyńska z Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach uważa, że o przyszłości uniwersytetów zadecydują przede wszystkim wynagrodzenia asystentów i adiunktów oraz wysokość regularnie waloryzowanych stypendiów doktoranckich.

- Świadczenia te są bardzo niskie w stosunku do ogólnego poziomu płac w gospodarce, o czym od lat piszą zarówno dziennikarze, jak i komunikują to sami pracownicy naukowi uczelni - mówi Adamus-Matuszyńska.

Zwraca też uwagę na strukturę zatrudnienia na uczelniach. Adiunkci stanowią średnio około 26 proc. wszystkich pracowników i są najliczniejszą grupą wśród kadry naukowo-dydaktycznej badanych uniwersytetów.

Prof. Zbigniew Bukowski, autor "Analizy ekonomicznej uniwersytetów publicznych za lata 2021-2025", która pokazuje trudną sytuację wielu polskich uczelni, przypomina, że nie mają one pełnej swobody w ustalaniu wynagrodzeń osób pełniących najważniejsze funkcje.

- Z punktu widzenia systemowego ktoś ustala widełki tych pensji. Uczelnia nie ustala samodzielnie wynagrodzenia rektora, robi to minister - podkreśla.

Jak dodaje, dotyczy to wyłącznie rektorów. Wynagrodzenia prorektorów są wyraźnie niższe, a dodatki funkcyjne wynoszą zwykle około 2,5-3 tys. zł miesięcznie.

- Proszę znaleźć przedsiębiorstwo zatrudniające od 1,5 do 20 tys. pracowników, w którym dyrektor otrzymuje dodatek funkcyjny na takim poziomie. Myślę, że taka firma w Polsce po prostu nie istnieje - ocenia.

Choć rzadko zwraca się na to uwagę, pracownicy niebędący nauczycielami akademickimi ani pracownikami badawczymi stanowią średnio około 45 proc. zatrudnionych na uczelniach. Od wielu lat dyskusje budzi poziom wynagrodzeń w tej grupie zawodowej.

Niskie płace przekładają się na coraz większe trudności z pozyskiwaniem oraz utrzymaniem wykwalifikowanych specjalistów, zwłaszcza w obszarach takich jak informatyka czy pozyskiwanie środków z funduszy unijnych.

Osoby mające kompetencje w tych dziedzinach mogą bowiem znaleźć znacznie lepiej wynagradzaną pracę poza sektorem szkolnictwa wyższego, co osłabia konkurencyjność uczelni jako pracodawców.

- Z perspektywy pracownika administracji krzywdzące jest systemowe podejście do ustalania wysokości podwyżek dla poszczególnych grup pracowniczych. Dla przykładu ostatnia większa podwyżka motywowana wzrostem kosztów utrzymania ustalona przez ZNP z rządem miała wynosić 30 proc. dla pracowników będących nauczycielami akademickimi i 20 proc. dla pozostałych pracowników uczelni. Nie rozumiem więc sytuacji, w której tym, którzy zarabiają więcej, daje się jeszcze więcej, a tym, którzy zarabiają mniej, daje się mniej, podczas gdy koszty utrzymania rosną tak samo dla wszystkich - mówi nam anonimowo wieloletni pracownik uczelnianej administracji.

Zdaniem naszego rozmówcy taka sytuacja wynika z tego, iż głos pracowników administracyjnych praktycznie nie ma znaczenia - mimo że są często tak samo liczną grupą na uczelni, jak nauczyciele akademiccy.

- W działających na uczelniach związkach zawodowych niejednokrotnie nie ma praktycznie reprezentacji pracowników administracyjnych. Ich członkostwo nie jest tam mile widziane przez władze, nie mówiąc już o rejestracji związku zawodowego pracowników administracji. Co więcej, w senatach uczelni w praktyce często pracownicy administracji stanowią mniej niż 10 proc. składu, studenci i doktoranci nieco ponad 20 proc., podczas gdy resztę stanowią nauczyciele akademiccy - stwierdza.