Phương Linh

- Chủ Nhật, 16/08/2026 , 18:49 (GMT+7)

Từ ngày 14/8 - 18/8, Hội nghị ngành ngô châu Á lần thứ 14 đã chính thức diễn ra tại thành phố Thành Đô, tỉnh Tứ Xuyên (Trung Quốc) với chủ đề “Thúc đẩy đổi mới khoa học và công nghệ nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu”.

Sự kiện do Viện Khoa học Nông nghiệp Trung Quốc (CAAS) chủ trì, phối hợp với Viện Khoa học Nông nghiệp Tứ Xuyên, Đại học Nông nghiệp Tứ Xuyên và Viện Khoa học Cây trồng thuộc CAAS tổ chức.

Trong khuôn khổ hội nghị, TS. Nguyễn Xuân Thắng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ngô, đã có bài tham luận quan trọng về phát triển giống ngô lai phục vụ sản xuất và phát triển kinh tế cho các tỉnh vùng Trung du và miền núi phía Bắc Việt Nam.

Hội nghị ngành ngô châu Á lần thứ 14 với chủ đề “Thúc đẩy đổi mới khoa học và công nghệ nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu”. Ảnh: BTC.

Tiềm năng lớn nhưng hiệu quả kinh tế chưa tương xứng

Theo TS. Nguyễn Xuân Thắng, vùng Trung du và miền núi phía Bắc có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội và an ninh quốc phòng của Việt Nam. Với diện tích tự nhiên gần 117.000 km² (chiếm 35% cả nước) cùng quy mô dân số trên 13 triệu người, đây là vùng sinh thái rộng lớn, giàu tiềm năng. Riêng với cây ngô, khu vực được xem là "thủ phủ" khi sở hữu hơn 406.000ha (chiếm 45,8% diện tích trồng ngô toàn quốc), đạt sản lượng 1,68 triệu tấn.

Tuy nhiên, sản xuất ngô tại khu vực này vẫn phụ thuộc lớn vào điều kiện tự nhiên. Biến đổi khí hậu làm gia tăng các điều kiện bất lợi đối với sinh trưởng của cây ngô, trong khi phần lớn diện tích canh tác phụ thuộc vào nước trời. Tỷ lệ cơ giới hóa còn thấp, khiến năng suất và hiệu quả kinh tế chưa cao.

Năm 2022, Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) bình quân đầu người của vùng chỉ đạt 63 triệu đồng, thấp hơn rất nhiều so với mức trung bình 95,6 triệu đồng (khoảng 4.110 USD) của cả nước.

Những hạn chế này khiến vùng chưa hình thành được chuỗi sản xuất ngô bền vững theo định hướng thị trường, đồng thời phải cạnh tranh với ngô nhập khẩu và những cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn.

3 giải pháp phát triển chuỗi giá trị ngô bền vững

"Không chỉ tăng năng suất, giống phải được thiết kế theo điều kiện sinh thái và rủi ro khí hậu của từng vùng". Đây là định hướng này xây dựng trên nền tảng hơn 50 năm nghiên cứu và triển khai chương trình Phát triển giống ngô lai phục vụ sản xuất và phát triển kinh tế cho các tỉnh vùng Trung du và miền núi phía Bắc Việt Nam.

Theo TS. Nguyễn Xuân Thắng (bên trái), Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ngô, cần đầu tư cơ sở vật chất và nguồn nhân lực để làm chủ công nghệ gen, chỉ thị phân tử và công nghệ tế bào. Ảnh: BTC.

Đến nay, Viện đã chọn tạo 108 giống được công nhận là giống cây trồng nông nghiệp mới, trong đó 69 giống được công nhận chính thức hoặc giống quốc gia. Một số giống đã được chuyển giao bản quyền cho doanh nghiệp với giá từ 150.000-300.000 USD/giống. Các giống ngô do Viện nghiên cứu và chọn tạo hiện chiếm khoảng 21,1% thị phần hạt giống ngô lai tại Việt Nam.

Để làm chủ các công nghệ mới, TS. Nguyễn Xuân Thắng cho rằng Việt Nam nên đầu tư cơ sở hạ tầng nghiên cứu, nâng cao năng lực đội ngũ chuyên gia. Đây là nền tảng để rút ngắn thời gian chọn tạo, nâng cao chất lượng giống và tạo ra những giống có đặc tính phù hợp hơn với yêu cầu sản xuất.

Song song đó, tập trung phát triển bộ giống ngô nội có năng suất cao, khả năng chống chịu tốt, đặc biệt là chịu nóng, hạn và nhiệt độ cao, phù hợp với điều kiện sản xuất miền núi và yêu cầu thích ứng biến đổi khí hậu.

Theo đó, các giống ngô nội cần đạt năng suất 10-12 tấn/ha trong điều kiện thâm canh và 5-7 tấn/ha tại những vùng miền núi có điều kiện canh tác khó khăn. Giống ngô sinh khối và ngô thực phẩm cũng cần đa dạng hoá để mở rộng giá trị trong chuỗi sản xuất.

Chuyên gia Viện Nghiên cứu Ngô đi khảo nghiệm tại ruộng. Ảnh: Viện Nghiên cứu Ngô.

TS. Nguyễn Xuân Thắng đề xuất xây dựng bộ giống và quy trình kỹ thuật phù hợp với từng tiểu vùng khí hậu. Các biện pháp kỹ thuật đồng bộ từ xác định thời vụ, làm đất, gieo hạt, bón phân, chăm sóc đến thu hoạch, chế biến và bảo quản. Trong đó, chú trọng các tiến bộ về dinh dưỡng, mật độ gieo trồng, thu hoạch và bảo quản nhằm nâng cao năng suất, giảm chi phí và gia tăng giá trị sản phẩm.

Đối với một vùng có địa hình phức tạp, cơ giới hóa là “chìa khóa” để nâng cao hiệu quả kinh tế. Cùng với đó, tăng tỷ lệ cơ giới hóa ở các khâu thu hoạch, sấy, chế biến và bảo quản để giảm tổn thất sau thu hoạch, hạ giá thành và nâng cao chất lượng nông sản.

 Mẫu máy thu hoạch ngô nhỏ gọn phù hợp cho vùng miền núi trình diễn trên đồng ruộng tại Hội nghị ngô châu Á tại Tứ Xuyên, Trung Quốc. Ảnh: Trần Cao.

Mẫu máy gặt ngô cầm tay được trình diễn trong khuôn khổ Hội nghị. Ảnh: Trần Cao.

"Cần phát triển hệ thống giao thông tại các vùng trồng ngô trọng điểm để giảm chi phí vận chuyển vật tư và nông sản. Đồng thời, đầu tư hệ thống tưới tiêu chủ động tại các vùng sản xuất tập trung”, TS. Thắng nhấn mạnh.

Theo ông, khoảng 80% diện tích ngô tại Trung du và miền núi phía Bắc vẫn phụ thuộc vào nước trời. Vì vậy, cần tăng cường hợp tác công - tư để xây dựng các nhà máy chế biến ngô quy mô lớn gắn với vùng nguyên liệu và hệ thống tiêu thụ.

Ngoài ra, việc liên kết vùng nguyên liệu với cơ sở tiêu thụ giúp nông dân có đầu ra ổn định, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động nguồn nguyên liệu. TS. Thắng cũng đề xuất cơ chế chia sẻ lợi nhuận và rủi ro giữa doanh nghiệp với người sản xuất, qua đó tạo mối liên kết bền vững thay vì chỉ dựa trên quan hệ mua bán ngắn hạn.

Theo TS. Nguyễn Xuân Thắng, Nhà nước cần có chính sách thu hút doanh nghiệp đầu tư vào cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất, nghiên cứu khoa học, khuyến nông, sản xuất hạt giống, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật và xúc tiến thương mại. Đồng thời, khuyến khích đầu tư vào nghiên cứu và phát triển ngô theo hướng nâng cao tỷ lệ cơ giới hóa.

Từ định hướng này, phát triển vùng ngô Trung du và miền núi phía Bắc được đặt trong một chuỗi liên kết thống nhất, bắt đầu từ quy hoạch vùng sản xuất, lựa chọn giống phù hợp, áp dụng công nghệ và cơ giới hóa, đầu tư chế biến đến xây dựng thị trường tiêu thụ.