Veel van de problemen waar we vandaag mee worstelen - zoals woningnood, een overbelast energienet en extremere weersomstandigheden - zijn niet nieuw. Ze zijn vaak al jaren, soms decennia, in ontwikkeling. Tegelijk ontstaan nieuwe vraagstukken waarvan de gevolgen pas later zichtbaar worden. Tegen de tijd dat dat gebeurt, is bijsturen vaak moeilijk.

Dit vraagt om een blik die verder reikt dan de waan van de dag. Waar beleid en publieke aandacht zich vaak op de korte termijn richten, kijkt wetenschap vooruit. Onderzoekers signaleren ontwikkelingen voordat ze zichtbaar worden en werken aan oplossingen die hun waarde pas op langere termijn bewijzen. Wetenschap biedt daarmee een tegenwicht aan de korte termijn die het publieke debat vaak domineert. Al in de jaren vijftig waarschuwden klimaatwetenschappers voor de gevolgen van fossiele brandstoffen. Die inzichten waren ongemakkelijk en weinig populair, maar bleken juist.

De prijs wordt jaarlijks uitgereikt en is vernoemd naar dr. Agnites Vrolik, die in 1836 promoveerde aan de Universiteit Utrecht en later minister van Financiën werd. Hij was ook de eerste voorzitter van het Utrechts Universiteitsfonds.

Waar stedelijk groen lange tijd als luxe en vooral als flinke kostenpost werd gezien, is de afgelopen tien jaar een verschuiving zichtbaar. Natuur wordt vaker benaderd als een strategische investering. Voor Toxopeus is natuur veel meer dan een mooie omgeving: het biedt oplossingen voor sociale, economische en culturele uitdagingen én helpt steden klaar te maken voor de toekomst. 

Het is een duizelingwekkend vooruitzicht: in 2050 zal zo’n 70% van de wereldbevolking in steden wonen. De druk op de beschikbare ruimte, de leefbaarheid en klimaatrisico’s nemen toe. Hittestress, wateroverlast en extreem weer vormen groeiende uitdagingen voor stadsbewoners. Natuur kan hier verlichting bieden: het verkoelt, vangt water op, versterkt de biodiversiteit en draagt bij aan gezondheid, welzijn en de sociale cohesie van buurtgenoten. Vooral in dichtbebouwde wijken maakt groen een enorm verschil. 

Een belangrijk onderdeel van Toxopeus’ werk is het vinden van manieren om verschillende partijen te 24 betrekken bij het betalen voor groen in de stad. Dat kunnen burgers zijn, maar ook gemeenten, bedrijven, verzekeraars of fondsen. Dit vraagt om samenwerking: het is geen taak van alleen de overheid of van alleen de bedrijven, maar iets waar iedereen een steentje aan bijdraagt. Toxopeus onderzoekt of het mogelijk is om een ‘puzzel’ te leggen waarin verschillende partijen elk een deel van de financiering op zich nemen. Dat blijft ingewikkeld, omdat de voordelen van meer groen niet altijd direct te zien zijn, anders dan bijvoorbeeld bij zonnepanelen. 

Een belangrijk onderdeel van haar onderzoek is rechtvaardigheid. Want vergroening kan onverwachte nadelen hebben: gentrificatie. Wanneer een buurt groener en aantrekkelijker wordt, stijgen vaak de huizenprijzen en huren, waardoor de mensen die er al wonen – vaak de meest kwetsbare – soms worden verdrongen. Toxopeus kijkt daarom wie echt profiteert van meer groen en hoe de voordelen en nadelen eerlijk kunnen worden verdeeld.

Hoe neem je besluiten die verder reiken dan het hier en nu? Die vraag staat centraal in het werk van bestuurskundige Marij Swinkels en is voor haar allesbehalve abstract. 

Tijdens de coronapandemie, terwijl ze haar proefschrift afrondde en zwanger was, vroeg ze zich af: in welke wereld groeit mijn kind op? Die persoonlijke vraag is een belangrijke drijfveer in haar werk. Ze onderzoekt welke vaardigheden en methoden bestuurders nodig hebben om generaties vooruit te denken en toekomstige generaties een stem te geven in beleid dat nu wordt gemaakt.

Swinkels werkt met een methode die Future Design heet: deelnemers verplaatsen zich mentaal naar de toekomst en kijken van daaruit terug naar het heden. Dat levert opvallend andere en creatievere ideeën op dan denken vanuit het nu. 

Samen met theatermakers ontwikkelde ze ‘De Rechtbank van de Toekomst’, een vorm van participatietheater waarin deelnemers rollen aannemen als toekomstige burgers, bedrijven of zelfs een gletsjer. Door die wisseling van perspectief ontstaan nieuwe verhalen over verantwoordelijkheid en beleid. Die inzichten brengt ze naar de bestuurskamers. Samen met overheden werkt ze aan manieren om toekomstdenken structureel een plek te geven in beleidsprocessen.

We gebruiken kunstmatige intelligentie steeds vaker, maar begrijpen vaak nauwelijks hoe het werkt. Hoogleraar Pinar Yolum vergelijkt het met autorijden zonder rijbewijs: we stappen in, denken dat het veilig is en gaan op weg. Dat is niet zonder risico. Zij onderzoekt hoe AI-systemen betrouwbaarder, transparanter en eerlijker kunnen worden ingericht. 

Yolum pleit voor AI die niet alleen antwoorden geeft, maar ook reflecteert op zichzelf en aangeeft wanneer er te veel onzekerheid is. Zo’n AI is transparant over haar beperkingen en werkt als een echte teamgenoot in plaats van blindelings opdrachten uit te voeren. 

Haar onderzoek gaat ook over macht en toegang:  wie bepaalt eigenlijk wat AI doet? Nu zijn dat vooral grote techbedrijven met commerciële belangen. Yolum vindt dat AI een publiek goed moet zijn, net zoals onderwijs: beheerd door de overheid en toegankelijk voor iedereen. Ze ziet AI als een kans om de samenleving eerlijker te maken, bijvoorbeeld door medische kennis beschikbaar te maken in afgelegen gebieden of door het verminderen van politieke polarisatie. 

Tekst: redactie

Fotografie: Hans Reitzema