Больш за стагоддзе таму даследчыкі ўзяліся сістэматызаваць фізіялагічныя параметры еўрапейцаў, каб скласці першую падрабязную антрапалагічную карту кантынента. Французскі навуковец на падставе гэтага маштабнага збору статыстыкі прыйшоў да нечаканых высноў адносна насельніцтва Усходняй Еўропы.

Беларускі селянін. Здымак да 1907 г. Фота: Музей антрапалогіі і этнаграфіі ім. Пятра Вялікага (Кунсткамера) Расійскай акадэміі навук

У 1900 годзе ў Парыжы выйшла праца «Расы і народы Зямлі» (Les races et les peuples de la terre). Яе аўтар, выбітны французскі натураліст і антраполаг Жазэф Дэнікер, прапанаваў класіфікаваць чалавецтва не паводле зменлівых моўных ці культурных прыкмет, а выключна на аснове фізічных даных.

Ён нарадзіўся ў Астрахані ў сям'і французскіх эмігрантаў і атрымаў інжынерную адукацыю ў Пецярбургу, таму меў магчымасць назіраць этнічную разнастайнасць Расійскай імперыі непасрэдна. Пазней, працуючы галоўным бібліятэкарам Нацыянальнага музея натуральнай гісторыі ў Парыжы, Дэнікер сістэматызаваў вымярэнні дзясяткаў тысяч еўрапейцаў.

Адзін з пачынальнікаў еўрапейскай антрапалогіі Жазэф Дэнікер. Фота: Wikimedia Commons.

Аналізуючы еўрапейскі кантынент, даследчык вылучыў шэсць асноўных і чатыры другасныя расы. Сярод іх сваё месца займае так званая «Усходняя раса» (race Orientale або Européenne Orientale). Сучаснага чытача такі тэрмін можа збянтэжыць, бо сёння пад «арыентальнасцю» звычайна разумеюць нешта блізкаўсходняе або далёкае азіяцкае. Аднак Дэнікер тлумачыць свой выбар тэрміна на старонках кнігі: гэтая група «названая так таму, што яе прадстаўнікі амаль выключна згрупаваныя на ўсходзе Еўропы».

Карта еўрапейскіх рас, складзеная Ж. Дэнікерам у 1899 годзе. Фота: «Les races et les peuples de la terre», 1900 г.

Найбольш чыстымі прадстаўнікамі гэтай расы Дэнікер называе беларусаў (Biélorousses або Blancs-Russiens), якія кампактна насялялі верхнія басейны Дняпра, Дзвіны і Віслы (у басейне Віслы знаходзіцца Буг).

Антрапалагічны партрэт беларусаў у працы складзены на аснове вымярэнняў 961 рэкрута. Прадстаўнікі гэтай групы апісваюцца як людзі з прамымі валасамі светла-попельнага або ільнянога колеру (blond cendré ou de filasse) і пераважна блакітнымі або шэрымі вачыма. Твар вызначаецца як квадратны, нос — часта крыху задзёрты.

Арэал «Усходняй расы» (race Orientale) у класіфікацыі Дэнікера шмат у чым супадае з этнаграфічнай тэрыторыяй рассялення беларусаў. Фота: «Les races et les peuples de la terre», 1900 г.

Галаўны індэкс, які адлюстроўвае прапорцыю паміж шырынёй і даўжынёй чэрапа, у беларусаў вагаўся ў межах 82—83. Гэта адпавядае суббрахікефаліі — умерана круглай форме галавы. Сярэдні рост складаў 163,6 сантыметра, што для тагачаснага сельскага насельніцтва Еўропы, да пачатку глабальнай акселерацыі, з'яўлялася нормай.

Асобную ўвагу ў структуры этнасу французскі вучоны звярнуў на палешукоў з пінскіх балот (les Poliechtchouki des marais de Pinsk). Ізаляванасць багністага рэгіёна дазволіла захаваць, на думку Дэнікера, найбольш кансерватыўны, некрануты знешнімі ўплывамі варыянт «ўсходняга» антрапалагічнага тыпу.

Палескі рыбак і кабета на рынку ў Пінску. 1934 год. Фота: Бойд Луіза Арнер / pinsklib.by

Разглядаючы паўночна-заходніх суседзяў, антраполаг абапіраўся на маштабную статыстыку, якая дазволіла зафіксаваць фізіялагічную неаднароднасць балцкага насельніцтва.

Калі латышы былі аднесеныя да больш высокай і даўгагаловай «нардычнай» расы, то літоўцы аказаліся пераходным варыянтам паміж суб-нардычнай і ўсходняй расамі.

Статыстычныя дадаткі да кнігі ўтрымліваюць дакладныя лічбы вымярэнняў, якія паказваюць унутраную градацыю. Самай высокай групай аказаліся жмудзіны-літоўцы (Jmoudines-Lithuaniens): сярод 1003 даследаваных рэкрутаў сярэдні рост склаў 165,6 сантыметра. Асноўны масіў літоўскага насельніцтва (Lithuaniens de la Lithuanie), вылічаны на базе 4701 чалавека, паказаў сярэдні рост 164,3 сантыметра. Асобна зафіксаваныя «літоўцы рускай Польшчы» (Lithuaniens de la Pologne russe), пад якімі меліся на ўвазе жыхары Сувалкаўскай губерні. Сярэдні рост у 890 вымераных юнакоў склаў 163,9 сантыметра. Гэтая дынаміка зніжэння росту з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход дэманструе паступовае набліжэнне фізіялагічных параметраў да беларускіх 163,6 сантыметра.

Параўнальны аналіз з іншымі суседнімі народамі паказвае, што натуральныя геаграфічныя рубяжы выконвалі ролю эвалюцыйных бар'ераў.

Паўднёвая мяжа беларускага арэала праходзіла па рацэ Прыпяць, за якой пачыналіся землі ўкраінцаў (у тагачаснай тэрміналогіі— маларусаў або русінаў). Украінцаў вучоны адносіць да зусім іншых біялагічных груп — «акцыдэнтальнай» (заходняй, альпійскай) і «адрыятычнай» рас. Антрапалагічна гэта выяўляецца ў іншай будове твару, вышэйшым росце і значна больш цёмнай пігментацыі валасоў і вачэй.

Заходнія суседзі, палякі, таксама ўтвараюць у класіфікацыі Дэнікера асобны тып. Разам з кашубамі яны аднесеныя да надвіслянскай расы (race Vistulienne). Нягледзячы на светлую пігментацыю, гэтая група адрозніваецца ад беларусаў ніжэйшым ростам і мезакефальнай, менш круглявай будовай чэрапа.

Усходнія суседзі — велікарусы — прадстаўляюць сабой антрапалагічную мазаіку. На поўначы і ў цэнтры Расіі характэрны для беларусаў «усходні» тып сустракаецца, але, як падкрэслівае Дэнікер, выключна ў стане глыбокага змяшэння (à l'état de mélange).

Гэты працэс даследчык лічыў вынікам асіміляцыі фіна-вугорскіх плямёнаў і прама параўноўваў змяшэнне тыпаў у цэнтральнай Расіі з аналагічнымі працэсамі ў Фінляндыі.

Разам з тым сярод расійскага насельніцтва Дэнікер фіксаваў уплыў цёмнавалосай «акцыдэнтальнай» расы, у выніку чаго папуляцыя, на думку даследчыка, заставалася гетарагеннай у адрозненне ад гамагеннага беларускага ядра.

Сёння, калі ўсялякія згадкі пра расавыя класіфікацыі часта падвяргаюцца шэльмаванню і атаясамліваюцца са злачынствамі супраць чалавечнасці, здзейсненымі ў ХХ стагоддзі, такія даследаванні могуць успрымацца з насцярожанасцю. Аднак сама фізічная антрапалогія нікуды не знікла, і яе базавыя метады за стагоддзе прынцыпова не змяніліся.

Французскі навуковец не выбудоўваў іерархій і не дзяліў народаў на «вышэйшыя» ці «ніжэйшыя» — ён працаваў як сістэматык, які бесстаронне фіксуе біялагічную рэальнасць. І хоць сучасная навука пазбягае слова «раса», аддаючы перавагу тэрмінам накшталт «антрапалагічны тып» або «фенатып», лічбы вымярэнняў ад гэтага не мяняюцца. 

Усе навіны →