Гісторыя Івана Луцкевіча, які нарадзіўся 145 гадоў таму (9 чэрвеня 1881 года) — гэта гісторыя таго, як адзін чалавек можа зрушыць гару. Адначасова гэта і напамін пра тое, якая гэта асалода — служыць беларускай справе і распаўсюджваць беларускасць. Апошняй яго марай было вяртанне ў Вільню.

Іван Луцкевіч

Героем новага выпуску ютуб-праекта SercaEuropy стаў Іван Луцкевіч — адзін з заснавальнікаў першай легальнай беларускай газеты «Наша доля» і першай «Нашай Нівы», ініцыятар стварэння першага беларускага музея і першай беларускай гімназіі, а таксама адзін з дзеячаў, якія стаялі ля вытокаў Беларускай Народнай Рэспублікі.

Іван Луцкевіч нарадзіўся 9 чэрвеня 1881 года ў Шаўлях (сённяшні літоўскі Шаўляй) у сям’і былога вайскоўца-чыгуначніка. З-за службы бацькі сям’я часта пераязджала, таму ён вучыўся і ў Лібаве, і ў Мінску, дзе быў набыты дом.

З дзяцінства ён быў знаёмы з творчасцю Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, з якім сябраваў яго бацька, Луцкевіч рана ўсвядоміў сябе беларусам і імкнуўся, каб гэта разуменне прыйшло і да іншых. Ужо ў 1897 годзе разам з братам Антонам ён стварыў у гімназіі гурток, які выхоўваў беларускую нацыянальную свядомасць.

Іван Луцкевіч у час вучобы ў Мінскай гімназіі. Фота: Wikimedia Commons

У той жа час юнак пазнаёміўся з Казімірам Рафалам Кастравіцкім (які стане вядомым пад псеўданімам Карусь Каганец) і будучым археолагам Генрыкам Татурам. Апошні расказаў Івану «сакрэт», што ў глыбіні беларускай зямлі багата скарбаў, якія толькі і чакаюць, каб іх знайсці. Пазней Луцкевіч пачаў збіраць старажытныя артэфакты і выкарыстоўваў іх на карысць беларускай культуры.

Іван Луцкевіч быў адным з найбольш адукаваных прадстаўнікоў маладога беларускага руху. Ён скончыў юрыдычны факультэт Пецярбургскага ўніверсітэта, археалагічны інстытут і працягваў навучанне ў Вене, дзе наладзіў сувязі з прадстаўнікамі ўкраінскага нацыянальнага руху.

У Пецярбургу Іван захапіўся рэвалюцыйнымі ідэямі і пасля адной з дэманстрацый трапіў у турму «Красты», дзе правёў чатыры месяцы і захварэў на сухоты — хваробу, якая праз 16 гадоў прывядзе да яго смерці. Пасля вызвалення ён удзельнічаў у стварэнні Беларускай рэвалюцыйнай грамады, але хутка прыйшоў да высновы, што пачынаць трэба з асветы і культурнай працы.

Падчас рэвалюцыі 1905—1907 гадоў, знаходзячыся на нелегальным становішчы, разам з братам Антонам ён заснаваў першую легальную беларускую газету «Наша доля» (пасля няўдалай спробы з «Свабодай»). Нягледзячы на канфіскацыю накладу, браты не спыніліся і заснавалі «Нашу Ніву».

Рэдакцыя «Нашай Нівы» ў Вільні. Фотаздымак пачатку ХХ стагоддзя.

Луцкевіч шмат ездзіў па Беларусі, ствараў сетку карэспандэнтаў, збіраў антыкварыят і перапрадаваў яго, а на атрыманыя сродкі (каля 40 тысяч рублёў) утрымліваў газету, а таксама падтрымліваў маладых аўтараў, сярод якіх Янка Купала, Якуб Колас, Максім Багдановіч.

Як адзначае гісторык Васіль Герасімчык, Іван Луцкевіч прытрымліваўся пераканання, што нават малыя крокі маюць значэнне і што працаваць на беларускую справу трэба пры любой уладзе.

Падчас Першай сусветнай вайны дзейнасць на карысць беларушчыны стала яшчэ больш паспяховай. Іван стаў адным з арганізатараў Таварыства дапамогі бежанцам, што пашырыла беларускі рух за межы краіны і падрыхтавала глебу для абвяшчэння БНР.

Нягледзячы на цяжкую хваробу, напярэдадні 25 сакавіка 1918 года Луцкевіч прыехаў у Мінск і ўдзельнічаў у перамовах, якія прывялі да абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі.

Пасля вяртання ў Вільню ён ужо не мог хадзіць і заставаўся прыкуты да ложка. У красавіку 1919 года, калі горад занялі бальшавікі, яны прыйшлі і да яго, але, убачыўшы ягоны цяжкі стан, не арыштавалі.

Пасля прыходу палякаў нарачоная Луцкевіча Юльяна Мэнке — прадстаўніца вядомага віленскага нямецкага роду прадпрымальнікаў — угаварыла яго паехаць на лячэнне ў Закапанае разам з яе сястрой Ляляй, якая таксама хварэла на сухоты.

Іван Луцкевіч ў 1918 годзе. Фота: Wikimadia Commons

Падрыхтоўка заняла некалькі месяцаў, і 16 чэрвеня 1919 года цяжкахворага Луцкевіча беларускі актывіст Ян Чарапук (Змагар) перанёс у аўтамабіль, які даставіў яго з Вільні да Ліды, адкуль яны паехалі цягніком у Варшаву.

У Варшаве Луцкевіч і яго спадарожнікі сутыкнуліся з нечаканай праблемай: нягледзячы на наяўнасць Беларускага камітэта і актывістаў, ім не здолелі знайсці жыллё. У выніку дапамог знаёмы габрэй-фурман, які ўладкаваў Луцкевіча ў невялікі гатэль.

Там ён некалькі дзён чакаў беларусаў, спадзеючыся на сустрэчу, але прыйшоў толькі Браніслаў Тарашкевіч, які пазней прывёў да яго знаёмых палякаў. Яшчэ перад ад’ездам з Вільні лекар папярэдзіў Юльяну Мэнке, што гэтая дарога для Луцкевіча — у адзін канец.

21 чэрвеня ў 20:30 Луцкевіч разам з суправаджэннем выехаў з Варшавы ў Закапанае; Чарапук дамогся для яго асобнага купэ. На наступны дзень яны прыбылі на месца. У Закапаным Луцкевіч на нейкі час адчуў паляпшэнне і прыліў сіл, з’явілася надзея, што ён зможа паправіцца і вярнуцца ў Вільню, каб працягнуць беларускую справу — тым больш што яго брат Антон у гэты час у Парыжы на мірнай канферэнцыі дамагаўся міжнароднага прызнання Беларускай Народнай Рэспублікі.

Апошнія два месяцы Луцкевіч правёў у санаторыі Длускага ў Касцеліску. Менавіта сюды па просьбе Лялі Мэнке прыязджае 13 жніўня яе сястра Юльяна, нарачоная Івана. Па дарозе з Вільні яна заехала ў Варшаву, каб паведаміць дзеячам Беларускага камітэта пра яго крытычны стан і заклікаць іх прыехаць на пахаванне.

Іван Луцкевіч з невядомай, 1915 ці 1916 год

Сустрэча з Юльянай была кранальнай: Луцкевіч зрабіў ёй прапанову і выказаў надзею, што пасля вяртання ў Вільню яны змогуць ажаніцца — але гэтаму не наканавана было здзейсніцца.

20 жніўня ўвечары Іван Луцкевіч памёр. Яго апошнія словы, звернутыя да Юльяны, былі: «Ты добрая». Юльяна занялася арганізацыяй пахавання разам з украінцамі Міхалам і Астапам, якія таксама лячыліся ў санаторыі. 

Як пазней пісала Юльяна ў сваіх успамінах, Івана Луцкевіча пахавалі 23 жніўня ў Закапаным на Новых могілках па вуліцы Наватарскай — у чаканні беларусаў, у тым ліку брата Антона, але ніхто з іх так і не здолеў даехаць.

Яшчэ пры жыцці Іван Луцкевіч марыў быць пахаваным у Вільні, аднак гэтае жаданне не было выканана: планам перапахавання перашкодзіла польска-савецкая вайна.

Магіла Івана Луцкевіча на могілках у Закапаным. 1920 год. Фота: Wikimedia Commons

Нягледзячы на значнасць постаці Луцкевіча, праз віхуры вайны яго магіла ў Закапаным не была належным чынам ушанаваная: помнік там так і не паставілі, хоць пра гэта пісалі і такія намеры існавалі.

Падчас Другой сусветнай вайны магіла была пашкоджаная, але праіснавала да 1963 года. Пасля яна знікла — на яе месцы зрабілі іншае пахаванне, бо за магілу не было каму заплаціць: сваякі былі адрэзаныя савецкай мяжой.

У 1972 годзе Мар’ян Пецюкевіч, трэці кіраўнік беларускага музея ў Вільні, адшукаў месца пахавання і вызначыў, што на ім ужо знаходзіцца магіла сям’і Зялінскіх.

Толькі ў 1991 годзе Алег Латышонак знайшоў дакументы пра пахаванне Луцкевіча, хоць без дакладнага пазначэння месца. Ён узяў жменю зямлі з меркаванага месца і перавёз яе ў Вільню.

18 мая на могілках Росы ў Вільні адбылося сімвалічнае пахаванне — без парэшткаў, толькі з гэтай зямлёй — у прысутнасці беларусаў з Гродна, Полацка, Мінска і іншых гарадоў, а таксама віленскіх беларусаў. А ў 1993 годзе на гэтым месцы быў усталяваны помнік Івану і Антону Луцкевічам — фактычна кенатаф.

Помнік братам Луцкевічам на могілках Росы, Вільня, 2025 год. Фота: Наша Ніва

У 2021 годзе беларускія актывісты наведалі Закапанае і змаглі вызначыць месца, дзе пахавана сям’я Зялінскіх. Высветлілася, што ў 2015—2016 гадах на тым самым участку з’явілася ўжо трэцяе пахаванне. Такім чынам, парэшткі Івана Луцкевіча сёння знаходзяцца пад дзвюма пазнейшымі магіламі.

Тэарэтычна там можна было б усталяваць хаця б сімвалічны знак у яго памяць або нават правесці эксгумацыю. Аднак для гэтага неабходная поўная ўпэўненасць, што менавіта ў гэтым месцы спачывае Луцкевіч.

Дадатковай падказкай могуць быць суседнія пахаванні: побач знаходзяцца магілы людзей, пахаваных у 1920 годзе — Людвіка Бахнакевіча (1861—1920), ураджэнца Мінска Рамуальда Сабаткоўскага (1885—1920) і мастака Уладзіміра Блоцкага (1885—1920). Калі б удалося знайсці старыя фотаздымкі гэтых магіл або само пахаванне Луцкевіча да 1963 года, гэта магло б стаць доказам для магчымай эксгумацыі.

Пакуль жа сітуацыя застаецца парадаксальнай: Іван Луцкевіч не мае нават згадкі на месцы свайго пахавання. І таму было б важна, каб беларусы, якія прыязджаюць у Закапанае, наведвалі не толькі «Марское вока», але і гэты ўчастак на могілках па вуліцы Наватарскай (квадрат K6/10/9), дзе, імаверна, ён і спачывае.

Упершыню артыкул быў надрукаваны 31 сакавіка 2026 года.

Усе навіны →