• Według opracowania PIE nie powinniśmy o atomie myśleć tylko jak o jednostkowej inwestycji, ale strategicznym programie wymagającym spójności instytucjonalnej, regulacyjnej i rynkowej.
• Raport stwierdza, że rozwój energetyki jądrowej wymaga zaplanowania m.in. długofalowych ram finansowania dla projektów wykraczających poza budowę pierwszej polskiej elektrowni jądrowej oraz usprawnienia regulacji dla inwestycji w atom.
• Projekty SMR na obecnym etapie pozostają rozwiązaniem o bardzo ograniczonej dostępności – w praktyce wciąż są głównie na etapie pilotaży i wdrożeń demonstracyjnych - zwraca uwagę Polski Instytut Ekonomiczny.
• Energetyka jądrowa będzie ważnym tematem debat na Europejskim Kongresie Gospodarczym w Katowicach (22-24 kwietnia). Trwa rejestracja na wydarzenie.

Polska jest wciąż silnie uzależniona od importu nośników energii, a jednocześnie wkracza w decydującą fazę transformacji sektora elektroenergetycznego - zwraca uwagę Polski Instytut Ekonomiczny w nowym raporcie "Jak rozwijać energetykę jądrową w Polsce? Rekomendacje w zakresie regulacji prawnych i mechanizmów wsparcia branżowego".

Według autorów opracowania, scenariusz przyszłego miksu energetycznego powinien obejmować perspektywę dłuższą, niż tylko do 2040 r. Rozwój energetyki jądrowej jako jednego z jego filarów wymaga całościowego spojrzenia na strukturę rynku energii i zaplanowania m.in. długofalowych ram finansowania dla projektów wykraczających poza budowę pierwszej polskiej elektrowni jądrowej oraz usprawnienia regulacji dla inwestycji w atom.

Jednocześnie należałoby przyjąć, że modułowe reaktory jądrowe (SMR) nie rozwiążą problemu luki mocy dyspozycyjnych w perspektywie następnych 10-15 lat i konieczne jest opracowanie zarówno mapy drogowej dla najbardziej efektywnych zastosowań tej technologii, jak również potrzebnego wsparcia publicznego dla ich rozwoju.

Jak wskazuje PIE, w 2024 r. wśród surowców wykorzystywanych w sektorze przemysłowym import odpowiadał za 16 proc. rocznego zużycia węgla energetycznego, 18 proc. węgla koksowego oraz 84 proc. gazu ziemnego.

Polska zmagała się przy tym z wysoką emisyjnością elektroenergetyki (blisko 600 g CO2 ekwiwalentnego na wyprodukowana kWh – co jest wynikiem blisko 3-krotnie wyższym niż średnia UE-27) i koniecznością zastąpienia starzejących się mocy węglowych.

- Wysokie ceny energii elektrycznej w Polsce, rosnąca emisyjność elektroenergetyki oraz perspektywa wzrostu importu gazu ziemnego oznaczają, że istnieje ryzyko pogłębienia ujemnego bilansu Polski na rynku energii elektrycznej w kolejnych latach. W połączeniu z wyzwaniem rosnącego zapotrzebowania na energię wynikającą m.in. z postępującej elektryfikacji gospodarki oraz dążenia do uniezależnienia się od importu paliw kopalnych, potrzebujemy debaty na temat warunków, na jakich Polska powinna skutecznie i szybko wdrożyć energetykę jądrową. Jednoczenie nie powinniśmy o atomie myśleć tylko jak o jednostkowej inwestycji, ale strategicznym programie wymagającym spójności instytucjonalnej, regulacyjnej i rynkowej - podkreśla dr Adam Juszczak, starszy doradca w zespole energii Polskiego Instytutu Ekonomicznego. 

Zdaniem PIE energetyka jądrowa jest kluczowym instrumentem budowy bezpiecznego, niskoemisyjnego i konkurencyjnego systemu elektroenergetycznego.

Jej rozwój może zredukować import paliw kopalnych i energii elektrycznej, co pokazują dane z krajów Unii Europejskiej wykorzystujących energetykę jądrową – poza zaspokajaniem krajowych potrzeb energetycznych, w większości są one eksporterami netto energii elektrycznej. Budowę nowych, niskoemisyjnych źródeł wytwórczych (w tym elektrowni jądrowych) wymusza jednocześnie rosnące zapotrzebowanie na energię w gospodarce.

Zużycie energii elektrycznej w Polsce w 2025 r. wyniosło 167,5 TWh i prognozuje się, że do 2050 r. może – w przypadku masowej elektryfikacji gospodarki i dążenia do scenariusza neutralności klimatycznej – wzrosnąć nawet do 345-471 TWh rocznie.

Powodzenie transformacji energetycznej w Polsce będzie zależeć między innymi od efektywnego wdrożenia energetyki jądrowej, która w połączeniu z wykorzystaniem odnawialnych źródeł energii zapewni niższe koszty funkcjonowania systemu. Do efektywnego wykorzystania obu technologii potrzebne jest jednak stworzenie długofalowego scenariusza, obejmującego horyzont dłuższy niż połowa XXI wieku.

- Według 60 proc. ekspertów uczestniczących w przeprowadzonym przez PIE badaniu jakościowym, energetyka jądrowa może przed 2050 r. pokrywać co najmniej 20 proc. krajowego zapotrzebowania na energię elektryczną. Jednocześnie strategia długofalowej transformacji energetycznej powinna uwzględnić wzrost mocy jądrowych w dłuższej perspektywie. Należy dążyć do uniknięcia scenariusza, w którym przy realizacji zachowawczych prognoz zapotrzebowania na energię elektryczną i szybkim rozwoju OZE powstanie nieprzemyślany i nieefektywny miks technologiczny, prowadzący do wzajemnego wypychania się poszczególnych technologii z rynku i utrudniający efektywne osiągnięcie neutralności klimatycznej. Taka sytuacja groziłaby trwale niskim stopniem wykorzystania energetyki jądrowej - podkreśla dr inż. Krzysztof Krawiec, doradca w Zespole Energii PIE.

Modułowe reaktory SMR (ang. small modular reactors) postrzegane są jako rozwiązanie zapewniające stabilne, niskoemisyjne źródło energii dla przemysłu oraz zastosowań ciepłowniczych i kogeneracyjnych.

W przeciwieństwie do pierwszej wielkoskalowej elektrowni jądrowej, która będzie zlokalizowana na północy kraju, sześć reaktorów BWRX-300 ma się znajdować w centrum i na południu Polski, w sąsiedztwie zakładów przemysłu metalurgicznego (Dąbrowa Górnicza, chemicznego (Stawy Monowskie k. Oświęcimia i Włocławek), petrochemicznego (Płock) czy przemysłu ciężkiego (Tarnobrzeg i Stalowa Wola).

Za istotne przewagi tej koncepcji należy uznać bliskość odbiorców przemysłowych, niższą moc reaktorów ułatwiającą dostosowanie ich do potrzeb przemysłu, mniejsze zużycie wody niż w przypadku reaktorów wielkoskalowych, a także wytwarzania również ciepła systemowego.

Eksperci biorący udział w analizie PIE zwrócili jednak uwagę na niską dojrzałość tej technologii i bariery w jej rozwoju – m.in. ryzyko wzrostu kosztów inwestycyjnych wobec obecnie deklarowanych i możliwe opóźnienia wynikające z niedojrzałości technologii, zwłaszcza w przypadku pierwszych inwestycji. Istotna jest również w ich opinii niska gotowość instytucjonalna – brak realnego wsparcia ze strony Unii Europejskiej dla energetyki jądrowej i długi proces licencjonowania tej technologii.

- Z perspektywy przemysłu kluczowym ryzykiem dla projektów SMR jest połączenie wysokich kosztów z opóźnieniami w realizacji. Dla przedsiębiorstw energochłonnych energetyka jądrowa nie jest celem samym w sobie, lecz czynnikiem, który może mu zapewnić konkurencyjność będąc potencjalnym źródłem przystępnej cenowo, stabilnej i niskoemisyjnej energii elektrycznej oraz – w przypadku SMR – także ciepła przemysłowego. Jeśli w tym czasie dostępne staną się tańsze i mniej ryzykowne alternatywy dekarbonizacyjne, to zainteresowanie rynku może wyraźnie osłabnąć - wskazuje Wojciech Żelisko, starszy analityk Zespołu Energii PIE.

Projekty SMR na obecnym etapie pozostają rozwiązaniem o bardzo ograniczonej dostępności – w praktyce wciąż są głównie na etapie pilotaży i wdrożeń demonstracyjnych.

Warto jednak zwrócić uwagę, że o ile pierwsza polska elektrownia jądrowa Lubiatowo-Kopalino będzie finansowana z udziałem państwa, za zgodą Komisji Europejskiej, w modelu kontraktu różnicowego, finansowanie pozostałych inwestycji – zwłaszcza SMR – pozostaje sprawą otwartą.

Wraz z wejściem technologii SMR w fazę komercyjnej dostępności rozwiązanie to będzie dostępne przede wszystkim dla największych podmiotów gospodarczych.

Przykładowo, koszt budowy czterech reaktorów BWRX w Ontario szacowany jest na około 21 mld dolarów kanadyjskich (około 56 mld zł). Budowa choć jednego takiego reaktora pozostaje więc poza zasięgiem zdecydowanej większości przedsiębiorstw działających w Polsce. Wysokie – w porównaniu z innymi rozwiązaniami – jednostkowe koszty reaktorów SMR wskazują zatem na istotną rolę wsparcia państwa w ich finansowaniu. Może ono występować w postaci współfinansowania projektu (np. w ramach stref przemysłowych) lub też gwarancji kredytowych.

Rozwój energetyki jądrowej nie jest możliwy bez zmian prawnych. Wśród potrzebnych kierunków zmian regulacyjnych eksperci wymieniają między innymi:

• Umożliwienie prowadzenia szerszych prac przed uzyskaniem ostatecznego pozwolenia na budowę. Obecne przepisy pozwalają jedynie na wcześniejsze przygotowanie placu budowy (niwelacja terenu, tymczasowe ogrodzenie, zasilanie, ale wyłącznie na potrzeby procesu budowy). Projekt ustawy proponujący stosowne rozwiązania został przyjęty przez Radę Ministrów 24 marca 2026 r.
• Ustrukturyzowanie procesu ogólnej oceny projektu referencyjnego połączone z harmonogramem wydawania pozwoleń i licencji. Obecnie ten sam reaktor – gdyby miał być budowany w wielu lokalizacjach – musiałby każdorazowo przechodzić pełną procedurę licencyjną, także w zakresie już ocenionym w poprzednich postępowaniach. Możliwość certyfikacji jest tylko częściowo zastępowana przez możliwość uzyskania „opinii ogólnej Prezesa PAA", jednak proces jej uzyskania nie ma charakteru ustrukturyzowanego, a zakres działań przedlicencyjnych zależy od treści wniosku złożonego przez inwestora.
• Szersze uwzględnienie w postępowaniach formalnych dokumentacji w języku angielskim. Obecnie wszystkie dokumenty stanowiące podstawę wydania formalnych decyzji (takich jak licencja na budowę) muszą być składane w języku polskim. W obliczu niedoboru ekspertów jądrowych w Polsce trudne jest znalezienie odpowiednio doświadczonej kadry, która mogłaby zająć się tłumaczeniem angielskiej dokumentacji na język polski.
• Szeroka współpraca z zagranicznymi organami dozoru jądrowego – na wzór sektora lotniczego. W takim modelu polski regulator zachowałby uprawnienia do oceny dokumentacji i wydania ostatecznego rozstrzygnięcia, ale istniałaby ścisła współpraca z regulatorami zagranicznymi – na podobnej zasadzie jak w lotnictwie, gdzie Agencja Unii Europejskiej ds. Bezpieczeństwa Lotniczego (EASA) pełni funkcję organu walidującego wobec pozaeuropejskiego regulatora lotniczego (np. Federalnej Administracji Lotnictwa USA), który prowadzi pierwotny proces oceny.