Ruim de helft (54%) van de Nederlanders heeft er vertrouwen in dat de democratische rechtsstaat werkt zoals bedoeld. Dit is een daling ten opzichte van 2025: toen zeiden zes op de tien (61%) dat ze vertrouwen hadden in een goede werking van de democratische rechtsstaat.

Figuur 1 – Hoeveel vertrouwen heeft u erin dat de democratische rechtsstaat in Nederland werkt zoals bedoeld?
Basis: Nederlanders 18+, volledige steekproef (2026: n=1.059; 2025: n=1.047)

De groep die vertrouwen heeft baseert dit hoofdzakelijk op de bestaande institutionele mechanismen die in Nederland ‘goed werken’, zoals de scheiding van machten.

Nederlanders die niet zo veel of geen vertrouwen hebben in een goede werking van de rechtsstaat, kijken vooral naar de rol van de politiek hierin; zij zeggen bijvoorbeeld vaak dat zij zich niet gehoord voelen. Ook heeft deze groep vaker het gevoel dat politici ‘hun beloftes niet nakomen’ en verwijzen naar specifieke politieke vraagstukken als reden voor hun gebrek aan vertrouwen.

Als Nederlanders wordt gevraagd wat hun belangrijkste recht in de democratische rechtsstaat is, noemt men spontaan vooral: vrijheid. De belangrijkste plicht is vaak dat je je ‘aan de wet moet houden’. Tegelijkertijd heeft een substantiële minderheid (41%) het idee dat de Nederlandse overheid zich niet aan haar eigen regels houdt.

Dit belang dat iedereen zich aan de wet houdt is dan ook terug te zien in de steun voor maatschappelijke rechtszaken: die worden door voorstanders gezien als een nuttig ‘correctiemiddel’. Twee derde van alle Nederlanders (67%) vindt dat maatschappelijke rechtszaken ‘gewone burgers de kans geven om de overheid aan de wet te houden.’

Er is dan ook steun voor het overkoepelende principe dat burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties de overheid voor de rechter moeten kunnen dagen: 61 procent vindt dat een (zeer) goede zaak. In mindere mate vinden Nederlanders het ook goed dat de overheid andersom ook zaken tegen bedrijven (58%), maatschappelijke organisaties (44%) en burgers (32%) kan aanspannen.

Figuur 3 – Vindt u het een goede of een slechte zaak als de overheid rechtszaken voert tegen… Basis: Nederlanders 18+, volledige steekproef (2026: n=1.059)

De houdingen van Nederlanders over de praktische invulling van maatschappelijke rechtszaken zijn genuanceerder dan de principiële steun die zij geven aan zulke zaken. Steun voor maatschappelijke rechtszaken is afhankelijk van de context van de zaak: het onderwerp, en in mindere mate ook het doel van de zaak en wie de eiser is, bepalen voor een belangrijk deel of men maatschappelijke rechtszaken steunt.

Daarnaast zien Nederlanders barrières wat betreft de toegang tot het recht: drie op de vijf (61%) vinden dat het voor ‘gewone mensen te moeilijk is om naar de rechter te stappen’. Ook blijkt uit open antwoorden dat zaken van de overheid tegen burgers vaak een gevoel van ‘David versus Goliath’ oproepen. Daarnaast is niet iedereen overtuigd van het maatschappelijk nut van dit soort rechtszaken: 21 procent denkt dat maatschappelijke rechtszaken ‘bijdragen aan het oplossen van grote problemen in ons land’, een groter deel vindt dat niet (31%; rest neutraal of weet niet).