Het debat over overgewicht woedt weer in alle hevigheid. Bijna de helft van de volwassenen is te zwaar en we laten ons collectief verleiden door de afslankspuit die dat probleem oplost. Niet gek, want de nieuwe generatie afslankmedicatie wordt in talkshows, columns en nieuwsberichten als wondermiddel neergezet. Je kunt er (bijna) niet omheen.

Emma Coles en Renger Witkamp

We reduceren een complex maatschappelijk probleem tot een puur medische aandoening, waarvoor de farmaceutische industrie de oplossing biedt. Daardoor schuift onze aandacht weg van de werkelijke oorzaken en ‘moet’ je straks wel iets aan overgewicht doen met een spuit of pil. De oorzaken bevinden zich allang niet meer in het domein van individuele verantwoordelijkheid. Het is namelijk niet het individu dat faalt, maar het systeem dat ziek maakt.

De belangrijkste oorzaken zijn al jaren glashelder:

• Een voedselomgeving die grotendeels gebouwd is op een ultrabewerkt aanbod en vooral deze producten promoot;
• Chronische stress en toenemende bestaansonzekerheid die gezonde keuzes verdringen;
• Een maatschappij waarin gemak voorop staat en de gezonde keuze niet de makkelijke keuze is;
• Een zorgsysteem dat veel energie stopt in behandelen als het misgaat, en (te) weinig ruimte heeft voor preventie.

Leefstijl speelt de hoofdrol in al deze punten, maar krijgt die rol niet. De nieuwe afslankmedicatie is weliswaar effectief: gebruikers kunnen tot wel 20 procent gewicht verliezen en dat levert theoretisch gezondheidswinst op. Maar volgens een recent rapport van McKinsey zou die winst nog 3,5 keer groter kunnen zijn als we investeren in herstel van gezondheid van de grote groep mensen met licht tot matig overgewicht door middel van een gezondere leefstijl.

Een afslankspuit neemt geen van de oorzaken van overgewicht weg. Het leidt op korte termijn wellicht tot minder honger en ‘food noise’, maar doet niets aan de stress, slaaptekorten of inactiviteit die eraan bijdragen. Het brengt het lichaam in een soort permanente staat van verzadiging, maar verandert niet de omgeving die dat lichaam steeds opnieuw ziek maakt. Moeten wij mensen beschermen tegen het systeem met een prik of moeten we het systeem veranderen?

Blijvend zijn de effecten van afslankmedicatie ook al niet. Onderzoek laat zien dat na stoppen verloren kilo’s gedeeltelijk, helemaal of zelfs meer dan voorheen, terugkomen. Afslankmedicatie tijdelijk gebruiken lijkt bijna onmogelijk. Een vorm van verplichte winkelnering voor de farmaceutische industrie, maar een probleem voor de gebruikers. Afgezien van de torenhoge kosten, blijft de vraag wat de effecten zijn van tien, twintig, dertig jaar gebruik. Dit weten we nog niet. Gaan we onze te zware samenleving moedwillig afhankelijk maken van medicatie waarvan de lange termijn effecten nog niet bekend zijn?

Een koerscorrectie is noodzakelijk. Leefstijl moet terug naar het centrum van het debat.

Gezond gedrag moet de norm worden en ons zorgsysteem moet leefstijl omarmen als serieuze behandelmogelijkheid. Ja, afslankmedicatie kan helpend zijn voor mensen met ernstige of morbide obesitas, al dan niet tijdelijk en altijd in combinatie met leefstijlaanpassing, maar de promotie van deze middelen voor de veel grotere groep Nederlanders met milder overgewicht is onnodig, misleidend en zelfs riskant. De farmaceutische snelweg naar gezondheid bestaat niet.

Een samenleving die dat blijft geloven, houdt haar eigen crisis in stand.

Door Emma Coles, MSc, directeur Voeding Leeft en Prof dr. Renger Witkamp, Voeding Leeft en hoogleraar Voeding en Gezondheid Wageningen Universiteit