• Trzeba zaplanować nie tylko zakupy uzbrojenia i sprzętu wojskowego, ale także kilka innych procesów, jak na przykład odtwarzanie kompetencji przyszłego personelu sił zbrojnych – mówi WNP doktor Krzysztof Wiater. Jego zdaniem trzeba się zastanowić, czy branża obronna jest w stanie właściwie spożytkować szeroki strumień pieniędzy, który do niej napływa.
• Jeśli państwo decyduje się offset przy zamówieniach obronnych, to jego wartość dostawca wlicza do ceny kontraktu. Jednocześnie offset jest niewydolny – zwraca uwagę rozmówca WNP. Tymczasem Agencja Uzbrojenia zaczęła wymuszać porozumienia między podmiotami działającymi na zasadach komercyjnych, które zapewniają transfer technologii do Polski i dają nad nią kontrolę Skarbowi Państwa.
• Wiater zachęca też do bardziej elastycznego podejścia do certyfikacji uzbrojenia i sprzętu wojskowego. - Takie elastyczne myślenie bardziej cechuje sektor cywilny niż wojskowy. Czy wąskim gardłem ma pozostać kilka instytucji państwowych, czy może jest czas na stworzenie naprawdę dobrych ośrodków certyfikujących – twierdzi.
• O obronności będziemy rozmawiać podczas Europejskiego Kongresu Gospodarczego, który odbędzie się 22-24 kwietnia w Katowicach. Rejestracja na to wydarzenie już trwa.

Doktor Krzysztof Wiater, prawnik od ćwierć wieku zaangażowany w transakcje w sektorze obronnym w Polsce, w rozmowie z WNP zwraca uwagę, że powinniśmy się zastanowić, czy branża obronna jest w stanie spożytkować pieniądze, które napływają do niej w lawinowym tempie. - Świetnie, że jest ogromna skala wydatków, ale jak na to patrzymy z punktu widzenia demografii albo z punktu widzenia prostych kompetencji? – mówił Wiater, który należy do prezydium Polskiej Izby Dual-Use, która zainaugurowała działalność tuż przed Wielkanocą.

Kto będzie obsługiwał systemy uzbrojenia

Chodzi przede wszystkim o konserwację, naprawy i remonty uzbrojenia i sprzętu wojskowego, co z angielskiego określa się skrótem MRO (od maintenance, repair, overhaul). - Kupowany sprzęt musimy jakoś utrzymać. Tylko kim? Jakimi kwalifikacjami? Przecież nie mamy szkolnictwa zawodowego, nie mamy elektryków, mechaników czy spawaczy z kwalifikacjami – podkreślał.

Jego zdaniem istnieje ryzyko, że będziemy mieli świetne systemy uzbrojenia, ale zarazem nie bardzo będzie miał je kto obsługiwać. Komponent ludzki jest bardzo istotny w kupowanych systemach uzbrojenia. Zatem trzeba zaplanować nie tylko zakupy uzbrojenia i sprzętu wojskowego, ale także kilka innych procesów, jak na przykład odtwarzanie kompetencji przyszłego personelu sił zbrojnych.

Czas na stworzenie nowych ośrodków certyfikujących

Zmiana myślenia o zakupach dla wojska wymaga także adaptowania się do zmieniających się warunków. Tymczasem okresy, na jakie planuje się modernizację wojska, są rozciągnięte w czasie. W NATO, a tym samym również w Polsce plany przygotowywano na 10 lat i co cztery lata aktualizowano. Pod koniec poprzedniej dekady wydłużono okres planistyczny do 15 lat, pozostawiając zasadę, że aktualizacje są dokonywane co cztery lata. – Czy dzisiaj można zaplanować, jak będzie wyglądała wojna za 15 lat? – pytał retorycznie Wiater.

- Kupowany sprzęt musimy jakoś utrzymać. Tylko kim? - mówi dr Krzysztof Wiater. Fot: Materiały prasowe / ZOOM MON / st. kpr. Wojciech Król/CO MON

- Nie wiem, czy sprzęt, który dzisiaj planujemy kupić, będzie nam wtedy do czegokolwiek potrzebny i kto go obsłuży. Dziś mamy dane z frontu w Ukrainie czy z Bliskiego Wschodu, które są bardzo pouczające – dodał.

Relacjonował, że w jednym systemie uzbrojenia w Ukrainie w ciągu roku może zajść nawet 200 mniejszych lub większych zmian. Tymczasem w Polsce certyfikacja 20-30 zmian w tym samym czasie jest niewyobrażalna. I choć Ukraina w warunkach wojennych funkcjonuje inaczej niż Polska, to zdaniem dr. Wiatera pokazuje to skalę dysproporcji.

- Certyfikacja jest bardzo ważna, bo na końcu jest żołnierz, który musi być bezpieczny i to jest absolutnie dogmat. Jest jednak pytanie, czy nie czyniąc dramatycznych kompromisów względem jakości, nie narażając żołnierza na ogromne ryzyko, może jednak jesteśmy w stanie znaleźć kompromis, jak w Polsce powinna wyglądać certyfikacja. Może warto zacząć myśleć trochę bardziej elastycznie, a takie elastyczne myślenie bardziej cechuje sektor cywilny niż wojskowy. Czy wąskim gardłem ma pozostać kilka instytucji państwowych, czy może jest czas na stworzenie naprawdę dobrych ośrodków certyfikujących – powiedział prawnik.

Tylko czy rzeczywiście mamy na to czas? - Jeśli nie podejmiemy tej próby, to będziemy cały czas kręcili się w tym samym kółku – odpowiada rozmówca WNP.

Agencja Uzbrojenia zaczęła wymuszać transfer technologii

Zdaniem Krzysztofa Wiatera pojawiają się pierwsze projekty, gdzie widać w wojsku myślenie, które nie ogranicza się do zakupu sprzętu. Przykładem może być system obrony przeciwlotniczej, w tym przeciwdronowej, któremu wojsko nadało kryptonim San.

Samobieżna armata SA-35 z PIT-Radwaru, zamówiona przez MON w ramach programu San Fot. Rafał Lesiecki / PTWP

- To oczywiście projekt, gdzie integrujemy komponenty, ale Agencja Uzbrojenia już trochę inaczej myśli. Wymusiła na naszych klientach, że własność intelektualna wytworzona począwszy od projektu wykonawczego do trzech postępujących konfiguracji systemu będzie należała do Skarbu Państwa. Agencja zaczyna myśleć w takich kategoriach, żeby stać się dysponentem pewnych rozwiązań technologicznych – w zakresie umożliwiającym dalsze korzystanie z wypracowanych rozwiązań zarówno na rynku polskim, jak i zagranicznym. Jeżeli państwo płaci za wytworzone przy tej okazji technologie, to powinno mieć do niej pełne prawa – wyjaśnił.

Podobnie opisał umowę na produkcję w Polsce pocisków rakietowych CGR-080 do wyrzutni rakietowych Homar-K.

- Agencja Uzbrojenia tu również wymusiła transfer technologii. To jest myślenie, którego potrzebujemy, że nie tylko kupujemy system, ale za tym musi być dyskusja na temat technologii – powiedział prawnik, który – paradoksalnie - przy tej transakcji pracował na zlecenie strony koreańskiej.

Offset jest niewydolny

W ocenie Wiatera nigdy nie zagwarantujemy sobie podobnego transferu technologii przy pomocy offsetu, który jest narzędziem drogim i skomplikowanym. – Na koniec dnia cena offsetu jest wliczona do wartości kontraktu. Państwo płaci za offset, który jest niewydolny – mówił.

Dr Krzysztof Wiater Fot: Albert Zawada / PAP

Offset – czyli z angielskiego: równoważenie, kompensacja – to mechanizm prawny, który sprowadza się do tego, że zagraniczny dostawca powinien "zrekompensować" inwestycjami w państwie nabywcy wydatki, jakie ono poniosło. Od kilkunastu lat offset w Polsce nie jest obowiązkowy. W rezultacie jest coraz rzadziej stosowany.

- Jednocześnie na bazie komercyjnych rozwiązań można sterować procesem w taki sposób, żeby dostawcy jednak gwarantowali przeniesienie technologii – zwrócił uwagę. Przypomniał, że obecnie offset jest wdrażany tylko w związku z zamówieniem na śmigłowce uderzeniowe Apache, a popularność zyskują rozwiązania, które są de facto ekwiwalentem offsetu.

- Projekty, które nie są w offsecie, można ułożyć komercyjnie w ten sposób, że Skarb Państwa ma komfort i kontrolę, ale jednocześnie jest to porozumienie pomiędzy podmiotami działającymi na zasadach komercyjnych. One umawiają się, że transfer technologii zostanie dokonany, a Skarb Państwa gwarantuje sobie prawo kontroli, mimo że to czysto komercyjny układ, pozbawiony skomplikowanego trybu związanego z offsetem – zwrócił uwagę.

- Bardzo dobrze, że Agencja Uzbrojenia ma odwagę myśleć o alternatywach dla offsetu – ocenił.

Przemysłowi prywatnemu wciąż brakuje wiedzy, by wejść w sektor obronny

Teoretycznie to przemysł prywatny może się szybciej przystosować do zmieniających się wymagań rynku, ale w sektorze obronnym nie zawsze tak jest. Zdaniem Wiatera przykładem jest produkcja amunicji artyleryjskiej kalibru 155 mm, podstawowego w NATO. - Było kilku przedsiębiorców prywatnych, którzy mieli historię sukcesu w swoim biznesie i nie rozumieli, dlaczego nie mogą postawić fabryki amunicji 155 milimetrów. Brakuje wiedzy, jak funkcjonują zamówienia i polityka gospodarcza – powiedział.

Jego zdaniem większe pole do popisu przemysł prywatny ma w mniejszych projektach, jak na przykład związanych z dronami.

Rynek zbrojeniowy w Polsce – w ocenie rozmówcy WNP - obecnie rozwija się dobrze. - Tylko nie zmarnujmy tej okazji. Konflikt, który nas czeka, może nas zaskoczyć tak, że nawet aktualna wiedza stanie się za chwilę nieaktualna – ostrzegł.