System kaucyjny działa w Polsce od roku. Z najnowszego raportu wynika, że konsumenci coraz lepiej radzą sobie z jego zasadami, ale wciąż napotykają problemy. Najczęściej wskazują na niedziałające automaty, kolejki i konieczność przechowywania pustych opakowań w domu.

• 78 proc. osób korzystających z systemu kaucyjnego ocenia zwrot opakowań jako łatwy, ale 49 proc. wskazuje na niedziałające lub zapełnione automaty, a 41 proc. na kolejki.
• Dla 68 proc. badanych możliwość zwrotu opakowań jest ważną cechą sklepu, a 41 proc. częściej wybrałoby mały sklep w pobliżu domu, gdyby można było w nim oddać opakowania.
• 39 proc. badanych chce rozszerzenia systemu kaucyjnego na kolejne rodzaje opakowań. Wśród użytkowników systemu odsetek ten wynosi 42 proc.

Po roku działania widać już wyraźnie, że o jakości systemu kaucyjnego nie decyduje jeden parametr. Dostępność punktów jest podstawą, ale równie ważne są ich niezawodność, wygoda zwrotu, technologia, logistyka i sprawność procesów działających w tle - pisze Krajowy System Kaucyjny Zwrotka w drugiej edycji raportu "Informacje Zwrotne".

Jak działa system kaucyjny po roku i co mówią dane?

Samo pytanie o to, czy konsument korzysta z systemu kaucyjnego, nie pokazuje jeszcze całego obrazu jego działania. Znaczenie ma również to, czy zna jego zasady, jak regularnie zwraca opakowania i co robi z nimi w sytuacji, gdy nie może oddać ich od razu.

Jak podkreślają autorzy raportu, konsumenci nie są jednorodną grupą, a ich oczekiwania wobec systemu kaucyjnego wyraźnie się różnią. Widać to choćby na przykładzie tego, co po roku działania systemu robią z opakowaniem po wypiciu napoju:

• 65 proc. użytkowników systemu deklaruje, że rzadziej wyrzuca butelki i puszki do zwykłego kosza.
• 65 proc. częściej zwraca uwagę na oznaczenie kaucji.
• 56 proc. bardziej świadomie segreguje opakowania.

Raport pokazuje również, jak system kaucyjny wpisuje się w codzienne funkcjonowanie handlu. Dla 68 proc. badanych możliwość oddania opakowań jest ważną cechą sklepu, a 41 proc. deklaruje, że częściej wybierałoby niewielki sklep w pobliżu domu, gdyby można było w nim zwrócić opakowania.

Samo uruchomienie punktu zbiórki nie wystarcza. Konsumenci zwracają uwagę na jego dostępność, kolejki, sprawność automatów czy łatwość odzyskania kaucji. Z perspektywy sklepu równie ważne są elementy, których klient nie widzi: sprawne odbiory, serwis urządzeń, technologia i terminowe rozliczenia.

Jak podkreślają autorzy raportu, po roku działania systemu jego jakość możemy oceniać nie tylko przez liczbę punktów zbiórki, automatów czy zwróconych opakowań. 

Badanie i doświadczenia uczestników rynku pokazują, że o jakości systemu decyduje suma wielu elementów: dostępność i niezawodność punktów, wygoda zwrotu, organizacja zbiórki po stronie handlu, technologia, logistyka, dane oraz sprawność procesów, których konsument na co dzień nie widzi

- czytamy.

Cztery grupy uczestników systemu: kto oddaje opakowania?

Autorzy raportu podzielili też uczestników systemu na cztery grupy, z których każda charakteryzuje się odmiennymi zachowaniami:

• Poza systemem (17 proc. badanych) - grupa ta nie oddaje opakowań i w większości nie zamierza. Jej członkowie mają najsłabszą wiedzę o zasadach, tylko 25 proc. ocenia system dobrze, a 36 proc. uważa go za potrzebny. To najstarszy segment - 54 proc. to osoby 55+.
• Okazjonalni użytkownicy (32 proc.) - oddają opakowania, ale bez utrwalonego nawyku. Tylko 60 proc. uznaje korzystanie za łatwe, a 38 proc. - za mało wysiłkowe; 41 proc. narzeka na brak miejsca w domu. To jeden z najmłodszych profili wiekowych (27 proc. w wieku 18–34).
• Rutynowi i domowi (19 proc.) - zwrot opakowań to już dla nich rutyna: 87 proc. ocenia korzystanie z systemu jako łatwe, 86 proc. robi zakupy przy okazji zwrotu. Zachowanie ogranicza się jednak do własnego domu i zakupów. 71 proc. z nich uważa system za potrzebny; 52 proc. to osoby 55+.
• Zaangażowani (19 proc.) - zbierają opakowania także poza domem i od innych. Najczęściej oddają ponad 10 sztuk naraz (75 proc.), a dla 63 proc. punkt zwrotu wpływa na wybór sklepu. Aż 84 proc. uważa system za potrzebny, a 58 proc. chce jego rozszerzenia.

W "Informacjach Zwrotnych” wprowadzono także Wskaźnik Dojrzałości Kaucyjnej - parametr pozwalający szerzej spojrzeć na relację konsumentów z systemem. Wynik dla Polski wynosi 64 punkty na 100, a niemal trzy czwarte badanych osiąga wysoki lub bardzo wysoki poziom dojrzałości kaucyjnej. 

Jakość doświadczenia ważniejsza niż zasady systemu kaucyjnego

Korzystanie z systemu nie jest już dla większości użytkowników nowym doświadczeniem. 78 proc. osób korzystających ocenia je jako łatwe, a tylko 7 proc. mówi o trudnościach. Dla 60 proc. zwrot opakowań wymaga niewielkiego wysiłku.

Najczęściej wskazywane niedogodności nie dotyczą dziś zrozumienia sposobu działania samego systemu:

• 49 proc. badanych zwraca uwagę na niedziałające lub zapełnione automaty,
• 41 proc. - na kolejki do automatów i przy kasach,
• 40 proc. - na konieczność przechowywania pustych opakowań w domu,
• 35 proc. - na sytuacje, w których automat nie przyjmuje części przyniesionych opakowań,
• 28 proc. - na zbyt małą liczbę punktów zwrotu.

Na tym tle szczególnie interesujący jest inny wynik: niejasne zasady systemu wskazuje jako niedogodność niespełna 8 proc. badanych.

Czy system kaucyjny powinien objąć więcej opakowań?

Jeśli chodzi o ewentualne rozszerzenie systemu na kolejne frakcje, zdania wciąż są mocno podzielone. 39 proc. badanych chciałoby rozszerzenia systemu kaucyjnego na kolejne rodzaje opakowań, a 35 proc. badanych jest temu przeciwnych.

Wśród osób już korzystających z systemu odsetek zwolenników rozszerzenia wynosi 42 proc., a wśród niekorzystających - 26 proc. Jeszcze większe różnice pojawiają się pomiędzy segmentami użytkowników: 33 proc. korzystających okazjonalnie, 42 proc. korzystających rutynowo i 58 proc. najbardziej zaangażowanych chciałoby objęcia systemem kolejnych opakowań.

Szczególnie wyraźnie widać oczekiwania dotyczące szkła. W osobnym pytaniu 48 proc. wszystkich respondentów opowiada się za obowiązkowym objęciem systemem wszystkich jednorazowych butelek szklanych, a 20 proc. jest przeciwnych takiemu rozwiązaniu. Wśród użytkowników systemu poparcie wynosi 53 proc.

Wśród osób popierających rozszerzenie systemu:

• 65 proc. wskazuje plastikowe opakowania po innych napojach,
• 61 proc. - kartonowe opakowania po napojach,
• 54 proc. - plastikowe butelki powyżej 3 litrów.

Jak podkreślono w raporcie, nie jest to odpowiedź na pytanie, w jakim kierunku system powinien zostać prawnie rozszerzony, gdyż o tym decyduje znacznie więcej czynników niż preferencje konsumentów. Pokazuje natomiast, że część użytkowników nie traktuje obecnego zakresu systemu jako jego docelowej granicy.