Juist nu de beweging van lokale zorgzame netwerken flink op stoom komt, dreigt deze te worden afgeremd, schrijft Jan Smelik, algemeen coördinator Nederland Zorgt voor Elkaar. Niet door gebrek aan energie of mensen, maar door het ontbreken van structurele financiering.

Zorgzame gemeenschappen zijn lokale netwerken waarin inwoners elkaar ondersteunen. Ze organiseren ontmoeting, dagactiviteiten, praktische hulp en informele zorg, waardoor mensen – en in het bijzonder ouderen – langer zelfstandig kunnen wonen en onderdeel blijven van hun buurt. Vaak werken ze samen met sociaal werk, gemeente en/of zorgorganisaties.

Zorgzame gemeenschappen vormen een belangrijke schakel in een toekomstbestendig zorgsysteem. Het aantal 80-plussers zal richting 2040 nog verdubbelen. Zonder voldoende informele zorg en ondersteuning zou ook het aantal mensen dat in de ouderenzorg werkt flink moeten groeien – een scenario dat simpelweg niet haalbaar is.

Vorig jaar heeft een aantal organisaties 220.500 euro ter beschikking gesteld aan zorgzame gemeenschappen. Het geld werd in drie tranches regelarm verdeeld via het Social Handprint platform. De belangstelling was gigantisch. De inschrijving moest elke keer al na een paar uur gesloten worden vanwege de enorme vraag. In totaal werd het bedrag verdeeld over 98 organisaties, die gemiddeld ongeveer 2.300 euro ontvingen.

Het mooie van de Social Handprint methode is dat sociale initiatieven geld kunnen aanvragen voor versterking van hun organisatie: het trainen van vrijwilligers, het maken van een website, communicatie of strategische ontwikkeling. Juist deze kosten zijn moeilijk te financieren via bestaande subsidieregelingen, omdat fondsen en gemeenten meer gericht zijn op het financieren van projecten en activiteiten.

De impact van deze lokale initiatieven is aanzienlijk. De gesteunde zorgzame gemeenschappen realiseren – gemeten aan de hand van de Social Handprint methodiek – samen een maatschappelijke waarde van 37,5 miljoen euro per jaar (gebaseerd op 2024). Iedere euro die in deze initiatieven wordt geïnvesteerd levert ongeveer twee euro maatschappelijke waarde op.

Opvallend is dat deze impact grotendeels wordt gerealiseerd door vrijwilligers. Bij de gesteunde organisaties zijn samen ruim 19.000 vrijwilligers actief, goed voor bijna een miljoen uur inzet per jaar. Als je alle lokale vrijwilligersinitiatieven in ons land zou optellen kom je trouwens op 1 miljoen uur per dag.

Het opbouwen van een bloeiende gemeenschap vraagt langdurige inzet: community building, samenwerking organiseren en vrijwilligers begeleiden. Maar voor deze structurele taken zijn vaak geen stabiele middelen beschikbaar.

Ook de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving adviseert in het advies ‘Gezond Verbonden’ uit 2026: willen we werken aan sociale verbondenheid in de zorg dan zullen we gelden moeten verschuiven van individuele zorg naar sociaal verbonden zorg.

De cijfers van de Social Handprint Impuls Zorgzame Gemeenschappen laten zien dat dat echt nodig is. Én dat zorgzame gemeenschappen aantoonbaar maatschappelijke waarde realiseren.

Het gaat trouwens niet om veel geld. Voor een goede sociale basisinfrastructuur is per jaar in totaal naar schatting een bedrag van 0,5 tot 1 miljard euro nodig. Dat is nog geen procent van wat we aan zorg besteden.

Als we willen dat deze beweging bijdraagt aan een toekomstbestendige zorg, dan is de conclusie helder: investeer structureel in zorgzame gemeenschappen. Alleen dan kan deze beweging uitgroeien tot een stevig fundament onder de zorg van morgen.

Door Jan Smelik, algemeen coördinator Nederland Zorgt Voor Elkaar