Wat als de grootste doorbraak voor de zorg niet ín de zorg ligt? Tijdens een studieweek met zorgbestuurders werd voor bijzonder hoogleraar Leiderschap en Besturing in de Zorg Wilma van der Scheer, één inzicht steeds scherper: duurzame verandering begint bij menselijke verbinding.

Fotografie: Aleid Denier van der Gon

Recent was ik een week op pad met de deelnemers van de Master Class voor Zorgbestuurders. We bogen ons over de uitdagingen waar de zorgsector voor staat. U kent het wel: arbeidsmarktvraagstukken, groeiende zorgvraag, strijdige verantwoordelijkheden, de ervaren spanning tussen het goede doen voor mensen en voor de organisatie.

Je zou kunnen denken: ‘dagelijkse business voor zorgbestuurders’. Dat klopt. Zij worden dagelijks geconfronteerd met spanningen. Tussen zorgvraag enerzijds en personele krapte anderzijds, of als gevolg van de manier van financieren van zorg – waarin het voorkomen van zorg niet loont. En ook door bestaande wetten, regels en manieren van werken, die schuren met de gewenste nieuwe manieren van (samen)werken met andere maatschappelijke partners van belang voor het welbevinden van mensen.

De beweging die we proberen te maken, staat in het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) als volgt omschreven: ‘van zorg naar gezondheid’. Daarvoor is het zinnig stil te staan bij wat mensen ziek maakt.

De belangrijkste oorzaak voor gezondheidsverschillen ligt in bestaanszekerheid (36 procent). Op nummer twee staan sociaal netwerk en leefstijl (29 procent) (Pharos, 2026). Dat steekt schril af tegen de bijdrage van toegankelijke en betaalbare zorg (9 procent). Duiken we dieper in de oorzaken voor de ervaren verschillen, dan valt het verband op tussen ervaren gezondheid en sociale eenzaamheid (-83 procent) (www.buurtadviesnederland.nl).

De relatie tussen ervaren gezondheid en eenzaamheid is sterker dan die tussen ervaren gezondheid en roken (-67 procent) of bewegen en gezondheid (+56 procent). Dat het verband tussen vrijwilligerswerk en ervaren gezondheid (+68 procent) sterker is dan tussen bewegen en gezondheid, is te begrijpen vanuit het belang van sociale relaties.

Dit soort inzichten maakt nederig. Hoe cruciaal de toegang tot zorg ook is, de sleutel tot het verbeteren van de ervaren gezondheid ligt niet in de zorgsector. Edwin Velzel, bestuursvoorzitter PGGM en voorzitter van Nederland zorgt voor elkaar, verwoordde het mooi: “gezondheid is in belangrijke mate een bijproduct van sociale cohesie. Oftewel: prettig samenleven, omkijken naar elkaar.”

Wat prettig samenleven betekent, en hoe je dat vormgeeft, is bij uitstek een vraag voor burgers zelf. Een vraag die wel aangewakkerd kan worden vanuit de zorg. En misschien gefaciliteerd. We kunnen ook inspringen daar waar het er niet is, waar mensen buiten de boot vallen. Niet gezien en begrepen worden. Helaas kan dat ook in de zorg zelf voorkomen.

Relevante bestuurlijke vragen zijn dan: voelen mensen zich welkom in onze zorgorganisatie? Is het bij ons prettig verblijven, voelen mensen zich veilig? Dat geldt voor bezoekers van zorgorganisaties (patiënten/cliënten en naasten) én voor werknemers. Ook zorgorganisaties vormen gemeenschappen die zin, gezelligheid en voldoening kunnen geven.

Zorgbestuurders kunnen de sociale cohesie in de samenleving misschien niet direct beïnvloeden, maar wel die in de eigen organisaties. Een inzicht dat door de studieweek scherp bij mij op het netvlies is komen te staan.

De omgekeerde vraag is ook interessant: van welke gemeenschappen maak ik met mijn organisatie deel uit? Hoe goed zijn wij zelf verbonden?

Verandering begint bij persoonlijke verbinding, zo hield veranderkundige Marco de Witte ons voor. Impactontwerper en veranderstrateeg Jetske van Oosten ging nog een stap verder. Zij daagde ons uit “verliefd te worden op de verandering”. Bij deze heb ik mijn nieuwe liefde bekend.

Op welke verandering bent u verliefd?

Door Wilma van der Scheer, bijzonder hoogleraar Leiderschap en Besturing in de Zorg, programmadirecteur Master Class voor Zorgbestuurders