Выраз «лахі пад пахі» чуў ці ўжываў пэўна кожны беларус. Але не кожны ведае, а што ж гэта за такія загадкавыя лахі і ў якіх сітуацыях іх бяруць пад пахі.

Анатоль Вайцяхоўскі, узяўшы лахі пад пахі, вяртаецца ў Беларусь, каб зняцца ў прапагандысцкім фільме «Уцёкі дадому». Скрыншот відэа

Слова «ла́хі» ў беларускай мове абазначае старое, паношанае адзенне, рыззё, абноскі. Часта яно ўжываецца ў зборным значэнні — як абазначэнне наогул усяго небагатага скарбу, пажыткаў, часам з выразным адценнем пагарды ці іроніі. 

«Эх ты, Лейба Яхніч!.. Новага кажуха не знасіў за век. І дзеці твае носяць старыя лахі. Твае абноскі», — так пісаў у рамане «Світанне» беларускі пісьменнік Аркадзь Чарнышэвіч.

Слова гэтае — множналікавае і не мае формы адзіночнага ліку (прынамсі ў літаратурнай норме), гэтак жа як нажніцы ці штаны, хоць у дыялектах беларуская мова дэманструе зайздросную разнастайнасць слоў, утвораных ад таго ж кораню. 

Так у Круглянскім раёне на Магілёўшчыне можна пачуць слова лахады́р'е, утворанае ад «лахі» і «дзірка», якім грэбліва называецца старое, парванае адзенне. У Глускім раёне ўжываюць слова лахты́р.

На Палессі, у Нараўлянскім раёне анучы і лахманы называюць лахала́ткай (параўнайце з украінскім лахолата), утвораным пры спалучэнні са словам латка. А скарочаным варыянтам, лыха́ткай, там жа называюць мачалку.

У некаторых варыянтах карнявое а перайшло ў э: лэхі ды ле́хі на Гродзеншчыне і нават лэхтар, як называюць вынашаную падраную адзежыну ў ваколіцах Лагойска.

Карані слова «лахі» сягаюць углыб стагоддзяў і звязваюць нас з агульнаеўрапейскай моўнай спадчынай. Польскі славіст Францішак Слаўскі паказвае, што слова паходзіць ад паўночна-праславянскага lachъ, якое азначала 'лахман, ануча'.

Яно, у сваю чаргу, роднаснае старажытнагрэчаскаму λακίς (lakis), утворанамі ад дзеяслова λακίξω (lakizo) 'дзяру', і лацінскаму lacer — 'падраны, разарваны на кавалкі'.

Такім чынам, першапачатковае значэнне слова звязана з нечым падраным, пашкоджаным, старым. Гэтае слова добра вядомае і нашым суседзям: ва ўкраінскай мове ёсць лах, лахи, у польскай — łach, у чэшскай — lach, у літоўскай — lãkatas 'анучка, абрэзак'. 

Дарэчы вытлумачэнне слова лахі праз слова лахманы мае пэўныя складанасці, бо апошняе паходзіць ад таго ж паўночна-праславянскага lachъ: lachmanъ утварылася пры дапамозе суфікса ‑manъ. Тым жа чынам ад слова рыззё ўтварылася слова рызман, ад сукна — сукман, і, відаць, ад слова дурны — дурман. 

Цікава, што слова лахманы і яго шматлікія формы прадстаўлены ў многіх рускіх дыялектах, але пераважна тых, што мяжуюць з арэаламі беларускіх і ўкраінскіх гаворак — у цвярскіх, смаленскіх, варонежскіх, пскоўскіх гаворках, а таксама разанскіх гаворках. А вось лахаў у рускай мове няма нідзе.

Назву няскончанай карціны La Scapigliata, якая прыпісваецца Леанарда да Вінчы, па-беларуску можна было б перакласці і як Лахудра. Фота: Wikimedia Commons

Яшчэ адно добра вядомае слова з тым жа коранем — лаху́дра. Так называюць неахайнага, апушчанага ці дрэнна апранутага чалавека, непрычасаную жанчыну. Яно было ўтворана пры словаскладанні з derti ’абадранец’. А вось сугучнае слова лаханда́, як называюць легкадумную жанчыну, якая многа і хутка гаворыць, навукоўцы выводзяць з зусім іншага праславянскага слова laxati.

Фразеалагізм «(узяць/браць) лахі пад пахі» мае некалькі адценняў, але ўсе яны звязаны з хуткім і рашучым перамяшчэннем, часта вымушаным.

Па-першае, гэта значыць сабраць небагатыя пажыткі і выбірацца. Часта ўжываецца, калі чалавек вымушаны пакінуць месца жыхарства ці працы, часам не па сваёй волі або ў пошуках лепшай долі. 

«Не цеш сябе, хлопча, марнымі надзеямі, а лепш паціхеньку бяры лахі пад пахі і выбірайся», — пісаў Якуб Колас у сваёй трылогіі «На ростанях».

«Заўтра вечарам, як толькі ўсе паўкладаюцца, — я ўжо ў садзе пад акном буду на цябе чакаць. Ты аконца адчыні, лахі пад пахі, ды скакель з хаты ў сад, як пятух!», — пісаў Янка Купала ў «Паўлінцы».

Па-другое, выраз можа азначаць імклівыя ўцёкі, калі трэба «браць ногі ў рукі». Сяргей Грахоўскі ў аповесці «Рудабельская рэспубліка» апісваў такую сітуацыю:

«Сам бачыў, як у Бабруйску на Казначэйскай нейкі дзяцюк сунуў кулаком у храпу гарадавому, а той толькі юшку выцер, лахі пад пахі ды ходу».

Сяргей Бяспалаў і Сцяпан Пуціла ўцягаюць ад міліцыянта ў кліпе «Кот» гурта «Дай Дарогу!»

Чаму «пад пахі»? Таму што калі ў чалавека мала рэчаў, тых самых лахаў, ён можа проста схапіць іх у ахапак, пад пахі і пайсці, не абцяжарваючы сябе цяжкімі куфрамі ці, сёння, валізкамі з дабром. Гэта вобраз беднага вандроўніка або ўцекача, які гатовы сарвацца з месца ў любы момант — вобраз, які сёння вельмі зразумелы многім беларусам. 

Так што, калі жыццё прымушае вас нешта мяняць, не бойцеся «браць лахі пад пахі» — гэта стары і правераны спосаб пачаць усё спачатку, галоўнае зрабіць гэта раней, чым вас «павядуць пад белыя ручанькі».

Усе навіны →