Het Centraal Planbureau (CPB) publiceerde in april een rapport waarin het vanuit economisch perspectief naar gezondheid en preventie kijkt. Daarin stelt het CPB dat preventie niet leidt tot lagere zorgkosten. Dat klinkt misschien onlogisch: wie gezond leeft, heeft toch lagere zorgkosten? De werkelijkheid is complexer.

Het Centraal Planbureau stelt onder andere in de analyse dat een betere gezondheid leidt tot een hogere levenskwaliteit, een hogere productiviteit en een actievere deelname aan sociale en economische activiteiten. En ook dat preventie kan leiden tot gezondheidswinst, maar niet per definitie tot lagere zorgkosten omdat veel preventiemaatregelen de kosten naar latere levensfasen verschuiven in plaats van ze te verminderen. Zorgkosten zijn gemiddeld het hoogst in het laatste levensjaar.

Gezondere mensen leven doorgaans langer, waardoor ze op termijn mogelijk zelfs meer zorgkosten maken. Het paradoxale gevolg: succes in preventie kan leiden tot een hogere levensverwachting én hogere totale zorgkosten. Alleen in specifieke gevallen, bijvoorbeeld bij bepaalde chronische ziekten zoals diabetes, is bewezen dat preventie wel degelijk kosten kan besparen.

Volgens hoogleraar Marcel Canoy gaat het CPB hiermee te kort door de bocht. Hij wijst op een vorm die nauwelijks is meegenomen in de berekeningen: stille preventie. Dit gaat niet om leefstijlcampagnes, maar om investeringen in bestaanszekerheid – bijvoorbeeld schulden verminderen, huisvesting verbeteren en de sociale stabiliteit vergroten. Zulke maatregelen hebben aantoonbare positieve effecten op gezondheid én zorgkosten, maar blijven in de economische analyses vaak onderbelicht. Canoy pleit daarom voor een bredere kijk op preventie.

Wij sluiten ons daarbij aan. Een smalle focus op zorggerelateerde preventie doet geen recht aan de werkelijkheid. Bovendien is de vraag gerechtvaardigd of preventie zich überhaupt moet ‘terugverdienen’ in lagere zorgkosten. Door niet te kijken naar de kosten, maar naar de kosteneffectiviteit van preventiemaatregelen – de gewonnen quality adjusted lifeyears (QALY) – blijkt het rendement van de maatregelen veel hoger. Om de waarde van nieuwe behandelingen of medicijnen te bepalen is kosteneffectiviteit zowel in Nederland als daarbuiten een alom geaccepteerde manier van beoordelen. Door preventiemaatregelen langs dezelfde meetlat te leggen ontstaat een eerlijke vergelijking: hoe levert een euro de meeste gezondheidswinst op, door zorg of door preventie?

Het CPB stelt terecht dat preventie vaak niet leidt tot lagere zorgkosten. Toch mag dat geen reden zijn om terughoudend te zijn met preventiebeleid. Integendeel: de maatschappelijke opbrengst is breder dan alleen het financiële plaatje. Met de verkiezingen voor de deur is dit hét moment om ambitie te tonen met stevig preventiebeleid. Onze aanbevelingen zijn:

• Stop met generieke leefstijlcampagnes. Effectiever is om ongezonde keuzes moeilijker of duurder te maken en gezonde keuzes juist te belonen.
• Pak structurele oorzaken aan, zoals schulden, luchtverontreiniging, stress en ongezonde arbeidsomstandigheden.
• Leg gezondheidsdoelen wettelijk vast. Daarmee wordt de overheid verplicht tot structureel beleid en kan zij ook ter verantwoording worden geroepen.
• Herverdeel middelen: verschuif geld van de dure tweede lijn naar de eerste lijn, het sociaal domein en de publieke gezondheidszorg.

Door: Anna van Duijvendijk, adviseur bij Zorgvuldig Advies