• Po miesiącu obowiązywania nowych przepisów do PIP wpłynęło już ponad 500 skarg, a zgłoszenia te mają pierwszeństwo przed planowanymi kontrolami.
• Problemem według pracodawców nie jest sam cel reformy, lecz niepewność, jak inspektorzy będą interpretować przepisy dotyczące umów cywilnoprawnych.
• Zdaniem prawników każda relacja między stronami wymaga indywidualnej oceny, dlatego nie da się stworzyć uniwersalnych kryteriów dla wszystkich przypadków.

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w kontekście nowelizacji ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy mówiło o zaprowadzeniu „nowego porządku” i walce „z umowami śmieciowymi”.

- Nagłośnienie kwestii tej reformy spowodowało, że wpłynęło bardzo wiele skarg, nie zawsze zasadnych. Prowadzenie bowiem akcji informującej, że wszystkie umowy cywilnoprawne są nieuprawnione wprowadza społeczeństwo w błąd i jednocześnie przeciąża organy kontrole. Organy powinny koncentrować się na edukacji czym faktycznie te formy współpracy się różnią - mówi nam Joanna Torbé-Jacko, ekspertka Business Centre Club ds. prawa pracy, partnerka zarządzająca w Kancelarii Adwokackiej Joanna Torbé - Jacko & Partnerzy.

Nowo wybrany Główny Inspektor Pracy mówił na początku lipca, że w ciągu tylko trzech dni działania reformy wpłynęło ponad 70 skarg. Teraz, jak wynika z informacji udzielonych „Rzeczpospolitej”, licznik na koniec lipca stanął na 502 skargach złożonych do PIP od startu reformy.

- Sądząc po rosnącej liczbie skarg dotyczących nadużywania umów cywilnoprawnych, spodziewam się, że w najbliższym czasie kontrole w tym zakresie zdominują naszą działalność. Nie typuję konkretnej branży czy grupy zawodowej, którą inspektorzy zajmą się w sposób szczególny. Mam nadzieję, że szeroka dyskusja, poprzedzająca wejście w życie nowych przepisów, skłoni znaczną część pracodawców do rezygnacji z niewłaściwych sposobów zatrudniania. Dzięki temu unikną sankcji i konsekwencji związanych z przeprowadzaniem kontroli, a także ewentualnym procesem sądowym - mówił w dniu wejścia reformy w życie Główny Inspektor Pracy Janusz Krasoń.

Co istotne, skargi mają pierwszeństwo, jeśli chodzi o działania inspektorów pracy. To oznacza, że zaplanowane audyty zostaną automatycznie przesunięte. Tym bardziej że kadry PIP nie są z gumy. Jak mówił nam GIP na początku lipca, w 16 okręgowych inspektoratach pracy w Polsce i w Głównym Inspektoracie Pracy w Warszawie zrekrutowano już 117 nowych pracowników, a obecnie trwają cztery aplikacje inspektorskie.

- Pod koniec listopada tego roku rozpocznie się kolejna aplikacja inspektorska, na którą zakwalifikowano 40 osób. Ponadto prowadzimy ciągły nabór pracowników z wykształceniem prawniczym, którzy wzmocnią nasze sekcje poradnictwa prawnego. Zatrudniamy także osoby z uprawnieniami radcy prawnego, którzy wesprą inspektorów pracy podczas realizacji zadań wynikających z nowelizacji. Jestem przekonany, że do końca roku zapełnimy wszystkie 180 etatów jakie dostaliśmy w tym roku do wykorzystania w związku z reformą - przekazał nam Janusz Krasoń.

Tymczasem nie ruszyły jeszcze kontrole, które wynikają z analizy ryzyka, jaka powstanie dzięki wymianie danych między PIP, Krajową Administracją Skarbową a Zakładem Ubezpieczeń Społecznych. GIP przekazał, że pierwsze kontrole oparte na tych wskazaniach ruszą dopiero na przełomie roku.

Na kontrole wytypowane dzięki analizie danych trzech instytucji państwowych trzeba jeszcze poczekać. Nie oznacza to jednak, że inspektorzy pozostają bierni - przedstawiciele pracodawców wskazują, że w części branż liczba kontroli już wzrosła.

- Najwięcej kontroli na ten moment dotyczy branży ochrony oraz branży produkcyjnej. Również notujemy wzrost kontroli w agencjach pracy - komentuje Joanna Torbe-Jacko.

Piotr Rogowiecki, dyrektor departamentu legislacji i analiz z Pracodawców RP mówi nam, że na razie dostrzegane są uzasadnione obawy kilku branż.

- W sektorze IT model B2B jest rynkowym standardem, często oczekiwanym przez samych specjalistów. Nie brakuje obaw także w branży HoReCa, gdzie umowy cywilnoprawne także są stosowane. Kolejny obszar gospodarki to facility management (zarządzanie obiektem - przyp. red.). W tych branżach umowy cywilnoprawne są stosowane ze względu na większą elastyczność przy układaniu grafików, przy jednoczesnym zainteresowaniu taką formą zatrudnienia przez samych pracobiorców. Trzeba podkreślić to, że obawy nie wynikają z chęci obchodzenia prawa, ale z tego, że nie wiadomo tak naprawdę jak ono będzie stosowane - czy do reklasyfikacji umowy wystarczy zaistnienie tylko jednej przesłanki z art. 22 k.p.? Potrzebne są wszystkie? A może tylko np. dwie? - mówi.

Co więcej, dopytywany o potencjalny wpływ na działalność firm zagranicznych, mówi o tym, że inwestujące w Polsce międzynarodowe korporacje czy przedsiębiorstwa, aktywnie pytają o nowe kompetencje Państwowej Inspekcji Pracy.

- Kwestia ta stała się jednym z głównych tematów porad prawnych, audytów i spotkań w ramach międzynarodowych izb gospodarczych. Inwestorzy zagraniczni obawiają się konieczności ponoszenia nieprzewidzianych zobowiązań publicznoprawnych. Ponadto, dziwią się sytuacji, która w ich kraju jest nie do pomyślenia - arbitralna decyzja urzędnika ma kształtować treść i rodzaj stosunku prawnego - komentuje przedstawiciel Pracodawców RP.

Z kolei prof. Jan Klimek, prezes Związku Rzemiosła Polskiego zauważa, że w środowisku rzemieślniczym najwięcej pytań i obaw dotyczących nowych kompetencji, pojawia się głównie w kontekście zakładów usługowych, budowlanych, produkcyjnych i naprawczych.

- W wielu z nich przedsiębiorca zatrudnia zaledwie kilka osób, a organizacją spraw pracowniczych zajmuje się osobiście. Dlatego największe obawy dotyczą tego, czy nowe uprawnienia PIP będą stosowane proporcjonalnie i z uwzględnieniem realiów funkcjonowania małych firm. Dlatego środowisko rzemieślnicze oczekuje przede wszystkim jasnych kryteriów i praktycznych wytycznych - podkreśla Jan Klimek. I dodaje, że dla wielu małych zakładów nawet niezamierzone uchybienie może wynikać nie ze złej woli, ale z braku wiedzy lub trudności w nadążaniu za zmieniającymi się przepisami. 

Prezes ZRP mówi nam ponadto, że otrzymuje sygnały od firm zrzeszonych w Związku, iż "kontrole Państwowej Inspekcji Pracy są coraz bardziej odczuwalne, choć trudno na tym etapie mówić o jednoznacznym wzroście". 

Zdaniem ekspertów dyskusja wokół nowych uprawnień PIP pomija istotny aspekt rynku pracy. W praktyce coraz częściej zdarza się, że to osoby wykonujące pracę nie chcą przechodzić na etat, co rodzi pytania o zakres odpowiedzialności pracodawców.

Przedstawicielka BCC w rozmowie z PulsHR zwraca uwagę, że już teraz z wieloma przedsiębiorcami pracuje nad rewizją dotychczasowych modeli współpracy i w związku z tym dostrzega wiele problemów. To na przykład sytuacje, kiedy część osób wprost deklaruje, że nie jest zainteresowana zawarciem umowy o pracę i oczekuje możliwości współpracy w innej formule.

- Obciążanie pracodawców odpowiedzialnością za taki stan rzeczy pozostaje w sprzeczności z podstawowymi zasadami sprawiedliwości. Pracodawca nie może bowiem skutecznie zmusić drugiej strony do zawarcia umowy o pracę. Praca w Polsce nie ma charakteru przymusowego, a każdy ma zagwarantowaną konstytucyjnie wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca i formy wykonywania pracy (art. 65 ust. 1 Konstytucji RP). Oznacza to, że decyzja o podjęciu współpracy na podstawie umowy o pracę albo w innej prawnie dopuszczalnej formule należy również do osoby wykonującej pracę - uważa Joanna Torbé-Jacko.

Problemem jest również, jak to określa przedstawicielka BCC, „złożoność stanów faktycznych”.

- Nasze doświadczenia z pierwszego miesiąca obowiązywania nowych przepisów, obejmujące zarówno bieżące doradztwo dla przedsiębiorców przy dostosowywaniu modeli współpracy do nowych regulacji, jak i reprezentowanie klientów w postępowaniach sądowych dotyczących kwalifikacji stosunków prawnych, pokazują, że największym problemem nie jest brak wytycznych, lecz złożoność stanów faktycznych. Każdy model współpracy ma swoją specyfikę i wymaga odrębnej oceny z uwzględnieniem rzeczywistego sposobu wykonywania obowiązków, a nie wyłącznie zapisów umownych - wyjaśnia nasza rozmówczyni.

I uzupełnia, że nawet najbardziej szczegółowe wytyczne czy objaśnienia prawne nie zapewnią przedsiębiorcom pewności prawa, ponieważ nie są wiążące ani dla sądów, ani dla organów stosujących prawo.

Natomiast Piotr Rogowiecki na pytanie, czy po pierwszym miesiącu widzi potrzebę wydania pewnych oficjalnych wytycznych czy objaśnień, aby ograniczyć ryzyko różnych interpretacji przepisów odpowiada, że nowe prawo "budzi szereg niejasności i dopiero wyroki sądów będą z upływem czasu klarować linię postępowania samej inspekcji".